Chủ nghĩa tả khuynh - Chương 9: Từ chủ nghĩa xã hội lãng mạn đến khoa học và quốc tế
A. Proudhon
Phong trào Fourier ở Pháp dần bị lu mờ bởi sự trỗi dậy của một người có tư duy xã hội chủ nghĩa rõ ràng và sâu sắc hơn, nhưng thật không may cho chúng ta, người này sau đó lại bị Karl Marx làm cho lu mờ – đó là Pierre Joseph Proudhon, giống như Fourier, cũng là một người con của vùng Besançon. Cha của Fourier là một chủ cửa hiệu có chút tài sản, trong khi cha của Proudhon xuất thân từ môi trường "vô sản". Mặc dù vậy, Pierre Joseph vẫn nhận được một nền giáo dục tốt tại một ngôi trường, nơi ông được dạy tiếng Latin và tiếng Hy Lạp, sau đó học thêm cả tiếng Do Thái. Ông sớm đánh mất đức tin, chịu ảnh hưởng của các tư tưởng xã hội chủ nghĩa, nhưng lại nổi loạn chống lại những suy đoán và lời tiên tri điên rồ của Fourier cùng môn đệ Considerant của ông ta, những người mà ông đã công kích kịch liệt trong các tiểu luận.
Ông trở thành nhà tư tưởng xã hội chủ nghĩa có phương pháp và khoa học thực sự đầu tiên. Tuy nhiên, không giống như đối thủ cay đắng của mình là Karl Marx, ông luôn giữ – ngay cả trong "chủ nghĩa vô thần" của mình – một nhãn quan nhân bản và siêu hình nhất định. Theo một cách nào đó, ông là một người vô thần bị giằng xé bởi những hoài nghi, và về cuối đời, ông đã chiến đấu quyết liệt chống lại sự cuồng tín của những kẻ thù ghét tôn giáo. Chủ nghĩa xã hội của ông mang tính "phân phối" (distributist) hơn là tập thể hóa; từ khóa trong tư duy kinh tế của ông là "chủ nghĩa tương trợ" (mutualism). Ông phản đối mạnh mẽ chủ nghĩa tự do kinh tế vì ông e sợ sự to lớn, sự tập trung của cải và các doanh nghiệp khổng lồ, nhưng ông cũng đồng thời là kẻ thù của một nhà nước tập quyền toàn năng vốn được coi là hòn đá tảng trong mọi tư duy cánh tả.
Trong vô số sách và tiểu luận của Proudhon, người ta tìm thấy những khái niệm và ý tưởng mà bất kỳ người yêu tự do chân chính hay nhà bảo thủ chân chính nào cũng có thể đồng tình, nhưng thực chất chúng lại là một phần không thể thiếu trong "kho vũ khí" của tư duy cánh hữu. Ông thực sự thuộc về một nhóm không quá hiếm hoi các nhà lý luận, những người mà nếu có được những mối quan hệ đúng đắn, những người bạn đúng đắn và môi trường đúng đắn, đã có thể thoát khỏi lực hút của phe cánh tả.
Trong cuốn Lời thú tội của một nhà cách mạng (Confessions of a Revolutionary), Proudhon nói rằng "thật đáng ngạc nhiên khi quan sát thấy làm thế nào chúng ta liên tục nhận ra mọi vấn đề chính trị của mình đều đan xen phức tạp với thần học", và quả thực, ông chưa bao giờ hoàn toàn tách mình khỏi nhãn quan thần học. Ông luôn duy trì một lập trường chống nhà nước lành mạnh và hiển nhiên là một người chống dân chủ kiên định. Thật ý nghĩa khi một trong những nhà thần học Công giáo hàng đầu đương thời, Henri de Lubac S.J., đã cống hiến một nghiên cứu sâu sắc về ông: Proudhon et le christianisme (Proudhon và Kitô giáo). Constantin Frantz, nhà bảo thủ vĩ đại người Đức, không thể giấu sự ngưỡng mộ đối với Proudhon, nhưng tỏ ra tiếc nuối khi phải trích dẫn một "kẻ cực đoan người Pháp" vì nước Đức, quốc gia kinh điển của những nhà tư tưởng, đã trở nên cằn cỗi về mặt trí tuệ. Tuy nhiên, Proudhon vẫn tin chắc rằng nước Pháp là quốc gia của "sự tầm thường vàng son".
Chúng ta hãy trích dẫn một vài đoạn để hình dung phần nào khía cạnh tư duy của Proudhon – khía cạnh chắc chắn sẽ xung đột với nhãn quan xã hội chủ nghĩa sau này vốn mang tính độc tài, tập quyền và "dân chủ". "Cuộc Cách mạng tháng Hai đã thay thế hệ thống bỏ phiếu theo 'giai cấp', nhưng tinh thần thanh giáo dân chủ vẫn chưa thỏa mãn. Có người muốn trao quyền bầu cử cho cả trẻ em và phụ nữ. Những người khác lại phản đối việc loại trừ những kẻ vỡ nợ, tù nhân được tha và phạm nhân. Người ta phải tự hỏi tại sao họ không đòi hỏi trao quyền bầu cử cho cả ngựa và lừa."
"Chủ nghĩa dân chủ là ý niệm về một nhà nước không có giới hạn."
"Tiền, tiền, và luôn luôn là tiền – đây chính là cốt lõi (le nerf) của chủ nghĩa dân chủ."
"Chủ nghĩa dân chủ đắt đỏ hơn quân chủ; nó không thể dung hòa với tự do."
"Chủ nghĩa dân chủ không gì khác hơn là sự bạo quyền (tyranny) của đa số, thứ bạo tàn đáng ghê tởm nhất trong tất cả vì nó không dựa trên thẩm quyền của tôn giáo, sự cao quý của dòng tộc, hay đặc quyền của tài năng hay tài sản. Nền tảng của nó là con số, và chiếc mặt nạ của nó là danh nghĩa nhân dân."
"Chủ nghĩa dân chủ là tầng lớp quý tộc của những kẻ tầm thường."
"Quyền lực, vốn trong chế độ quân chủ là nguyên tắc hoạt động của việc cai trị, thì trong chế độ dân chủ lại là mục đích của chính phủ."
"Nhân dân, nhờ sự thấp kém và khốn khổ của mình, sẽ luôn hình thành nên đạo quân của tự do và tiến bộ – nhưng do sự thiếu hiểu biết và tính bản năng sơ khai, cộng với sự cấp bách của nhu cầu và sự nôn nóng trong khao khát, họ lại nghiêng về các hình thức quyền lực đơn giản. Những gì họ tìm kiếm tuyệt nhiên không phải là những bảo đảm pháp lý mà họ chẳng có khái niệm cụ thể hay nhận thức nào về sức mạnh của chúng… họ đặt niềm tin vào một nhà lãnh đạo có ý đồ mà họ biết rõ… Đối với một nhà lãnh đạo như vậy, họ trao cho quyền lực không giới hạn và sức mạnh không thể cưỡng lại… Nhân dân không tin vào những nguyên tắc vốn là thứ duy nhất có thể cứu rỗi họ: họ thiếu 'tôn giáo của các tư tưởng."
"Chủ nghĩa dân chủ, trên thực tế, về bản chất, mang tính quân phiệt."
"Mọi nhà nước, do bản chất của nó, đều mang tính 'thôn tính'."
"Nếu để tự sinh tự dưỡng hoặc bị dẫn dắt bởi một lãnh tụ bình dân (tribune), quần chúng sẽ không bao giờ đạt được điều gì. Mặt họ luôn ngoái về quá khứ. Không có truyền thống nào được hình thành trong họ… về chính trị, họ chẳng hiểu gì ngoài những trò mưu toan; về chính phủ, họ chỉ thấy sự lãng phí và bạo lực thuần túy; về công lý, chỉ toàn những lời buộc tội; về tự do, chỉ là việc dựng nên những thần tượng để rồi bị đập phá vào ngày hôm sau. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân chủ khởi đầu cho một kỷ nguyên thụt lùi, điều sẽ dẫn dắt quốc gia và nhà nước đến cái chết của chính mình.
"Hãy dũng cảm chấp nhận hoàn cảnh hiện tại của bạn và hãy tự thuyết phục bản thân một lần và mãi mãi rằng người hạnh phúc nhất là người biết cách sống trong nghèo khó tốt nhất."
"Quan điểm của tôi về gia đình không khác mấy so với luật La Mã cổ đại. Người cha trong gia đình đối với tôi là một quân vương... Tôi coi tất cả những giấc mơ của chúng ta về sự giải phóng phụ nữ là mang tính phá hoại và ngu ngốc."
"Khi chúng ta nói 'Nhân dân', chúng ta luôn luôn và không thể tránh khỏi việc ám chỉ bộ phận ít tiến bộ nhất của xã hội, vô học nhất, hèn nhát nhất và bội bạc nhất."
"Nếu chủ nghĩa dân chủ là lý trí, thì trước hết nó phải đại diện cho demopedy – 'sự giáo dục nhân dân'."
"Thế kỷ hai mươi sẽ mở ra một thời kỳ liên bang, nếu không, nhân loại sẽ bước vào một ngục luyện hình kéo dài ngàn năm."
Do đó, người ta không nên ngạc nhiên khi người con của nhân dân này – một người phần lớn tự học nhưng sở hữu một trí tuệ mộc mạc, thực tế – lại chắc chắn xung đột với một người khác mà trí óc xa rời thực tế một cách kỳ lạ, một kẻ tràn đầy hận thù, một kẻ ảo tưởng, nhưng đồng thời là một nhà mị dân đầy xảo quyệt: Karl Marx. Hai con người này, ngay cả khi cả hai đều có quyền chính đáng mang nhãn hiệu "nhà xã hội chủ nghĩa", lại có khí chất hoàn toàn đối lập nhau.
Bất chấp tinh thần chống giáo sĩ của mình (vốn đã dịu đi về cuối đời), Proudhon vẫn thấm nhuần sâu sắc các nguyên tắc đạo đức Kitô giáo. Ông đã sống một cuộc đời gương mẫu, thanh sạch và ham học hỏi, đồng thời hy sinh tất cả vì lý tưởng của mình, luôn được dẫn dắt bởi những tình cảm sâu sắc và bền vững.
Cuốn sách mà ông xuất bản năm 1846, Hệ thống các mâu thuẫn kinh tế hay Triết học về sự khốn cùng (Système des contradictions économiques ou Philosophie de la misère), chính là nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột với Marx. Gã tư sản đến từ Trier đã điên cuồng công kích Proudhon trong một bài viết tàn độc mang tên Sự khốn cùng của triết học (La Misère de la philosophie). Mặc dù cả Proudhon và Marx đều mơ về "sự lụi tàn của nhà nước", Marx lại tìm cách hiện thực hóa những ý tưởng của mình bằng các phương tiện cách mạng, bằng việc sử dụng bạo lực và bằng "nền chuyên chính vô sản". Mặt khác, Proudhon lại là một người theo "chủ nghĩa tiến hóa": Trật tự đúng đắn của vạn vật cần được khám phá ra, chứ không phải được thiết kế một cách độc đoán. Chủ nghĩa xã hội phải đến một cách từ từ, theo từng giai đoạn, không có những biến động dữ dội, mà thông qua sự thuyết phục: Nó sẽ bao trùm toàn cầu thông qua sự tự nguyện gia nhập và cuối cùng thống nhất nhân loại không phải dưới một siêu nhà nước tập quyền trung ương, mà trong một hệ thống liên bang, bởi các liên bang cắm rễ sâu vào các phong tục, thể chế và truyền thống địa phương. Linh mục de Lubac ghi nhận sự gắn bó đầy tình cảm của Proudhon đối với vùng đất nước Pháp, nơi ông sinh ra và lớn lên – vùng Franche-Comté, nơi từng chịu sự cai trị của Tây Ban Nha trong một thời gian dài và là nơi tình yêu dành cho tự do cá nhân đặc biệt mạnh mẽ.
Khi đòn tấn công tàn bạo và có lẽ là bất ngờ từ Marx ập đến, Proudhon đã không đáp trả. Con người nhạy cảm và cao thượng này có lẽ coi việc phản ứng lại bài viết thô lỗ đó là sự hạ thấp nhân phẩm của chính mình. Mặc dù Proudhon có thể vươn tới những đỉnh cao của sự nhiệt huyết, và mặc dù ông chính là người đã sáng tạo ra thuật ngữ "chủ nghĩa xã hội khoa học", ông lại hoàn toàn không có sự giáo điều cứng nhắc và cay nghiệt của Karl Marx. Giả sử Proudhon giữ được quyền lãnh đạo phong trào Xã hội chủ nghĩa, ông hẳn đã mang lại cho nó một tính chất vô chính phủ và "vị nhân sinh" (personalistic) hơn, một sự linh hoạt và tính nhân văn cao hơn. Thế giới phương Tây hẳn đã có thể đối phó với nó một cách dễ dàng hơn. Thay vào đó, Karl Marx đã thắng thế với chủ nghĩa tu viện thế tục cứng nhắc của mình, thứ định mệnh sẽ nhấn chìm nền văn minh vào sự khốn cùng vực thẳm. Daniel Halévy đã viết rất đúng rằng: "Đã từng có cơ hội cho một cuộc đối thoại vĩ đại giữa hai người đàn ông này: Marx, nhân vật chính của cuộc cách mạng của quần chúng vô sản, và Proudhon, nhà vô địch của cuộc cách mạng vị nhân sinh. Cuộc đối thoại đã thất bại và Marx là người phải chịu trách nhiệm, bởi vì cái giọng điệu mà ông ta tạo ra ngay từ đầu đã khiến cho những cuộc thảo luận được kỳ vọng trở nên bất khả thi."
B. Marx và Lassalle
Karl Marx là ai, cội nguồn của biết bao thảm họa trong suốt hai thế hệ vừa qua? Ông sinh năm 1818 trong một gia đình luật sư gốc Do Thái tại tòa giám mục cũ ở Trier, với tư cách là thần dân của Vua Frederick William III, sau khi Hội nghị Vienna phân bổ các giáo phận vùng Rhenish cho nước Phổ. Khi cậu bé tròn sáu tuổi, cha cậu đã cải đạo sang đức tin Lutheran của người chủ mới gốc Phổ chứ không theo đạo Công giáo của vùng đất này. Thật khó để xác định liệu bước đi này được thực hiện vì lý do tôn giáo hay xã hội. Toàn bộ gia đình dần dần làm theo, nhưng có một chi tiết rất đáng chú ý là ngay khi cậu bé Karl biết đọc, cậu đã cùng cha nghiên cứu các tác phẩm của Voltaire – người không hẳn là một kẻ vô thần nhưng chắc chắn là một người luôn nhạo báng Kitô giáo chính thống. Sau khi hoàn thành chương trình Gymnasium (trường trung học phổ thông và cao đẳng cổ điển), ông theo học luật và triết học tại các trường Đại học Bonn và Berlin. Ông viết một luận án về Epicurus, người có triết học mang đậm màu sắc duy vật, để nộp cho Đại học Jena và được trao bằng tiến sĩ tại đây. Tại Berlin, Marx thời trẻ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Hegel và trường phái của ông.
Sẽ rất thú vị nếu phân tích không chỉ sự phát triển về mặt trí tuệ mà còn về mặt cảm xúc của chàng thanh niên Marx. Mối quan hệ giữa ông và mẹ ruột khá tồi tệ; tuy nhiên, ông lại rất thân thiết với cha mình, và một điều đáng lưu tâm là ông luôn mang theo bên mình bức ảnh của cha, bức ảnh mà sau này Engels đã đặt vào quan tài của ông. Mặc dù vậy, cha ông hiểu rất rõ những điểm yếu của con trai mình, người đã tiêu tốn những khoản tiền đáng kể (cho những mục đích mà nghiên cứu chưa bao giờ làm rõ). Khi ông viết thư cho cha mình phàn nàn rằng ông là một kẻ "bị giằng xé" (zerrissene), cha ông đã đáp lại: "Nói một cách thành thực, Karl thân mến của ta, ta không thích cái từ ngữ hiện đại này, thứ đóng vai trò như một tấm bình phong cho những kẻ yếu đuối đang mâu thuẫn với thế giới chỉ vì họ không thể sở hữu những cung điện trang hoàng lộng lẫy, những khối tài sản kếch xù và những cỗ xe ngựa thanh lịch mà không cần phải nỗ lực hay lao động. Sự 'giằng xé' [Zerrissenheit] này đối với ta là một sự kinh tởm, và ta ít mong đợi điều đó nhất ở con. Con có thể có những lý do gì cho sự giằng xé đó cơ chứ?" Lý do thực sự chính là những tham vọng điên cuồng của chàng thanh niên sớm phát triển này, cũng như ảnh hưởng đôi khi mang tính độc hại của chủ nghĩa lãng mạn Đức. Giáo sư Ernst Kux đã nhắc nhở chúng ta rằng Marx, vốn hoàn toàn không phải là một "trí tuệ khoa học" trong những năm tháng tuổi trẻ, thực chất thuộc về dòng chảy chính của chủ nghĩa lãng mạn Đức. Ông luôn "cảm nhận" trước, rồi sau đó mới đi tìm "bằng chứng khoa học cho những cảm xúc của mình".
Marx thời trẻ, người có sức hút đáng kể đối với Phe Tân Tả (New Left), từng quen biết Bettina von Arnim và Arnold Ruge, đồng thời là bạn thân của Heinrich Heine – người đã sớm cảm thấy không thể chịu nổi Marx. Heine gọi Marx là một docteur en révolution (tiến sĩ cách mạng) và một "kẻ vô thần tự phong làm thần". Tuy nhiên, Marx thời trẻ về bản chất là một nghệ sĩ, hoặc ít nhất là một người khao khát trở thành nghệ sĩ, kẻ đã sáng tác những vần thơ tầm thường và cũng lên kế hoạch xuất bản một tạp chí phê bình kịch nghệ. Việc không thể hiện thực hóa những ước mơ của mình đã biến ông thành một kẻ cách mạng, và ở đây chúng ta thấy một sự tương đồng mạnh mẽ với Hitler. Người nghệ sĩ vỡ mộng muốn tiêu diệt thế giới đã không biết trân trọng mình. Không có gì đáng ngạc nhiên, bởi lẽ nghệ thuật là sự sáng tạo, và một con người không được phép sáng tạo thì hoàn toàn bị bóp nghẹt.
Đối với Marx, hoạt động nghệ thuật chính là bản chất cốt lõi của hoạt động con người. Giấc mơ lớn của ông là một xã hội Cộng sản, nơi "con người toàn diện, phong phú và sâu sắc không bị giới hạn trong một lĩnh vực hoạt động độc tôn, mà có thể phát triển bản thân ở mọi ngành nghề, nơi xã hội điều tiết việc sản xuất chung và giúp họ có thể hôm nay làm việc này, ngày mai làm việc khác, buổi sáng đi săn, buổi trưa đi câu cá, buổi chiều chăn nuôi, sau bữa ăn tham gia phê bình, đúng như sở thích của mình – mà không bao giờ trở thành một thợ săn, một người câu cá, một người chăn cừu hay một nhà phê bình." Như người ta có thể dễ dàng nhận thấy, các tư tưởng của Fourier và chủ nghĩa không tưởng về một thiên đường hạ giới đã tô điểm sâu sắc cho tư duy của ông. Đồng thời, Marx ngày càng mang tầm nhìn mang tính Prometheus. Ông đặt con người vào vị trí của Thiên Chúa; khái niệm Übermensch (siêu nhân) xuất hiện trong các tác phẩm của ông. Không cần phải nói, tất cả những điều này khác xa với Chủ nghĩa Lenin và gần gũi hơn nhiều với Cánh tả Mới. Tuy nhiên, dòng máu nghệ thuật thuần túy và sự quan tâm của ông dành cho nghệ thuật (giống như trường hợp của Hitler) không bao giờ biến mất hoàn toàn. Marx vẫn luôn là một nhà mỹ học.
Mặt khác, người ta lại không tìm thấy bất kỳ sự bận tâm nào về đạo đức học trong tư duy hay bài viết của Marx. Một cá nhân không thể bị coi là chịu trách nhiệm về các tiến trình lịch sử diễn ra một cách tự động như kết quả của các quy luật khoa học. (Những suy ngẫm như vậy là điển hình cho giai đoạn sau của cuộc đời ông.) "Những người cộng sản không rao giảng bất kỳ đạo đức nào." Bất kỳ nền đạo đức nào cũng dẫn đến ý thức hệ, và ý thức hệ không dẫn đến bi kịch mà dẫn đến hài kịch. Bất kỳ nhà triết học nào rao giảng một hệ thống đạo đức đều đủ ngây thơ để tin rằng một lương tri khác biệt có thể thay đổi trật tự của vạn vật. Làm sao điều đó có thể xảy ra nếu tiến trình lịch sử đã được định sẵn và không thể lay chuyển?
Ban đầu, Marx có ý định theo đuổi sự nghiệp học thuật và đã nộp đơn xin một vị trí giáo sư ngoại ngạch tại Đại học Bonn. Tuy nhiên, bạn bè ông đã can ngăn và vào năm 1842 (ở độ tuổi 24), ông trở thành tổng biên tập tờ Rheinische Zeitung (Báo sông Rhine) ở Cologne. Một năm sau, tờ nhật báo này bị đình bản theo lệnh của chính phủ. Không hề nao núng trước thất bại này, Marx đã kết hôn với Jenny von Westphalen. (Những quý bà mang dòng máu quý tộc thường đóng một vai trò lớn trong hầu hết các phong trào xã hội chủ nghĩa: có lẽ có một lý do tâm lý sâu xa hơn cho hiện tượng này). Không còn nghi ngờ gì nữa, ít nhất là trong thời gian đầu, Marx rất yêu thương vợ và các con gái của mình, nhưng về cơ bản, ông không chỉ là một nhà phê bình hay một kẻ nhạo báng, mà còn là một kẻ đầy hận thù. Chúng ta đã thấy ông đối xử với Proudhon như thế nào. Arnold Ruge, người từng cộng tác với ông (nhưng sớm tuyệt giao khi ở Paris) đã viết thư cho Fröbel rằng:
"Nghiến răng và với một nụ cười nhếch mép, Marx sẽ tàn sát tất cả những ai cản đường 'Babeuf mới' này. Ông ta luôn nghĩ về bữa tiệc đẫm máu mà mình không thể tự tay tổ chức."
Lời mô tả chân thực nhất về Marx ở độ tuổi ba mươi được Carl Schurz – một thượng nghị sĩ Mỹ gốc Đức và là nhân vật tham gia phong trào năm 1848, người đã gặp Marx tại Cologne trong một phiên họp công khai của các liên minh dân chủ – ghi lại trong cuốn Lebenserinnerungen (Hồi ký) của mình:
"Người đàn ông thấp đậm, vạm vỡ với vầng trán rộng, mái tóc đen nhánh và bộ râu rậm rạp đã thu hút sự chú ý của mọi người.... Những gì Marx nói thực sự có sức nặng, logic và rõ ràng. Nhưng chưa bao giờ tôi gặp một người đàn ông nào có thái độ kiêu ngạo đến mức xúc phạm trong cách hành xử như vậy. Ông ta không dành một chút bận tâm nào cho bất kỳ ý kiến nào đi ngược lại nguyên tắc của mình. Bất cứ ai mâu thuẫn với ông ta đều bị đối xử bằng một sự khinh miệt hầu như không hề che đậy. Mọi lập luận mà ông ta không thích đều bị đáp trả bằng sự chế nhạo cay độc về sự dốt nát thảm hại, hoặc bằng những nghi ngờ mang tính bôi nhọ về động cơ của người chất vấn. Tôi vẫn nhớ rất rõ cái giọng điệu khinh khỉnh khi ông ta nhổ toẹt ra từ bourgeois (tư sản). Và với tư cách là một kẻ tư sản, nghĩa là, như một ví dụ về một sự tha hóa sâu sắc về trí tuệ và đạo đức, ông ta tố cáo bất cứ ai dám phản đối quan điểm của mình."
Marx, với tư cách là một người Đức có học thức và hoàn toàn thông thạo tiếng Pháp, đã chuyển nơi ở đến Paris vào cuối năm 1843. Ông kỳ vọng một sự tự do lớn hơn dưới chế độ của Louis-Philippe so với vùng Rhineland bị cai trị bởi người Phổ. Cùng với Arnold Ruge, ông bắt đầu xuất bản cuốn Niên giám Đức-Pháp (German-French Yearbooks), nhưng sau khi in số đầu tiên, các biên tập viên đã cãi vã và tờ tạp chí này không bao giờ xuất hiện trở lại.
Chính tại Pháp, Marx đã đoạn tuyệt với chủ nghĩa Hegel chính thống, chỉ giữ lại khái niệm của Hegel về tiến trình biện chứng của lịch sử. Cũng tại đây, ông đã gặp Proudhon, nhận được những liên lạc đầu tiên từ Engels và viết bài tiểu luận thù địch cay đắng đầu tiên về người Do Thái. Chúng ta phải ghi nhớ rằng Marx nuôi dưỡng một sự căm ghét thực sự đối với người Do Thái, những người mà ông coi là hiện thân của chủ nghĩa tư bản tư sản. Tuy nhiên, định kiến của ông không chỉ mang tính xã hội học mà, như chúng ta sẽ thấy, còn mang tính phân biệt chủng tộc.
Có thể chủ nghĩa bài Do Thái của ông một phần xuất phát từ Bruno Bauer, một nhà thần học giáo lý Lutheran và là bạn thời trẻ của ông, người từng là một trong những người khởi xướng phong trào phê bình Kinh Thánh. Quan điểm của Bauer cho thấy một định kiến rõ rệt chống lại người Do Thái. Vốn là một người theo trường phái Hegel trong nhãn quan triết học, Bauer đã chuốc lấy sự thù hận của Marx sau khi Marx đoạn tuyệt với triết học Hegel và do đó, cùng với Engels, Marx đã viết một trong những cuốn sách mỏng độc địa nhất của mình: Gia đình thần thánh chống lại Bruno Bauer và đồng bọn (The Holy Family Against Bruno Bauer and Company).
Trên thực tế, Engels là một trong số rất ít người mà Marx có thể duy trì được một tình bạn lâu dài. Vị chủ xưởng sản xuất giàu có từ Thung lũng Ruhr này cũng có đủ tiền để chu cấp cho vị đồng sáng lập nghèo túng của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản quốc tế. Những "kẻ ngốc hữu dụng" (useful idiots) của Lenin, theo đó, đã tồn tại từ rất lâu trước thời của Lenin.
Chủ nghĩa duy vật của Ludwig Feuerbach đã tạo ra ấn tượng sâu sắc và lâu dài nhất không chỉ đối với Marx mà còn đối với Engels, và nó đẩy nhanh sự đoạn tuyệt của họ với chủ nghĩa duy tâm Đức. Sự phê phán của Feuerbach đối với tôn giáo nói chung và Kitô giáo nói riêng, kết hợp với một chủ nghĩa duy vật mãnh liệt (Der Mensch ist, was er isst - "Con người là những gì họ ăn"), đã đặt nền móng cho sự khước từ và lòng thù hận không lay chuyển của Marx đối với mọi tôn giáo. Quan điểm của Feuerbach rằng văn hóa và giáo dục có thể và nên thay thế tôn giáo mang một sắc thái khá Đức và lãng mạn, nhưng ý tưởng của ông cho rằng người ta phải thay thế sự sẵn sàng "tin tưởng" bằng sự sẵn sàng "ý chí" lại cho thấy hướng đi mà Marx và Engels cũng đang theo đuổi. Feuerbach khẳng định đạo đức sẽ không bao giờ được duy trì bởi tôn giáo, mà chỉ bởi sự cải thiện các điều kiện sống - nói cách khác, bằng "sự thăng tiến xã hội". Tất nhiên, đây là một quan niệm không chỉ trở nên đặc trưng cho chủ nghĩa Marx mà còn được chia sẻ bởi cánh tả ôn hòa ở Mỹ, nếu không muốn nói là bởi cả văn hóa dân gian Mỹ.
Rốt cuộc, niềm an ủi lớn lao đối với biết bao người trong thung lũng nước mắt này chính là niềm tin ngây thơ vào tính chất tự động của sự tiến bộ. Ở đây, chúng ta tìm thấy sự ứng nghiệm cho lời tiên tri của Dostoyevsky (thông qua miệng của "Đại Thẩm phán" trong tác phẩm Anh em nhà Karamazov) rằng sẽ đến thời kỳ mà khoa học và các bậc hiền triết tuyên bố không có sự tồn tại của tội phạm hay tội nhân - mà chỉ có những kẻ đói khát. Nói theo cách bình dân, điều này có nghĩa là: "Nghèo đói… Nghèo đói sinh ra chủ nghĩa xã hội: Nếu con người không có đủ ăn, họ sẽ phát triển một 'chủ nghĩa cộng sản của cái dạ dày'." Tuy nhiên, đây chỉ là một sự ngụy biện khác. Và trong khi Marx chỉ học hỏi từ Feuerbach thông qua sách và các bài báo, ông đã thiết lập liên lạc trực tiếp tại Paris với các môn đệ của Saint-Simon và cả với cựu thư ký của vị bá tước này, Auguste Comte, cha đẻ của Chủ nghĩa Thực chứng (Positivism). Nỗ lực của Comte nhằm giải thích các quy luật xã hội bằng các quy luật tự nhiên (vốn không phải là "luật tự nhiên" - natural law) cũng để lại một dấu ấn vĩnh viễn trong tư duy của Marx.
Năm 1845, chính phủ Phổ yêu cầu Pháp trục xuất Marx với tư cách là một kẻ kích động nguy hiểm, và phía Pháp đã tuân thủ. Do đó, ông đã đến Brussels, nơi ông xuất bản cuốn sách mỏng của mình nhằm chống lại Proudhon vào năm 1847. Năm 1848, cùng với Engels, ông đã ban hành Tuyên ngôn Cộng sản. Một tháng sau, ông bị chính quyền Bỉ yêu cầu rời khỏi Brussels. Ngay sau đó, ông cùng Engels trở lại một nước Pháp đang sục sôi cách mạng. Louis-Philippe khi đó đã bị lật đổ. Từ Paris, họ đến vùng Rhineland, tới Cologne, nơi cơn sốt cách mạng đã lên đến đỉnh điểm. Tại đó, Marx đã xuất bản một tờ nhật báo mang tên Die Neue Rheinische Zeitung (Báo sông Rhine Mới) với phụ đề Demokratisches Organ (Cơ quan Dân chủ). Vào tháng 11 năm đó, tờ báo đã kích động độc giả không nộp thuế và tham gia kháng chiến vũ trang chống lại chính phủ Phổ, vốn vừa giải tán Quốc hội. Ngay sau đó, tờ báo bị tịch thu, Marx bị bắt và đưa ra xét xử, nhưng được một bồi thẩm đoàn gồm những người thuộc tầng lớp trung lưu tuyên trắng án. Để tránh một vụ bắt giữ khác, ông quay trở lại Pháp, nơi chính phủ đã trở nên bớt cực đoan hơn. Vì vậy, ông bị buộc phải chọn lựa: hoặc rời khỏi Pháp, hoặc định cư ở một nơi nào đó bên ngoài Paris. Tuy nhiên, Marx phải ở gần những thư viện lớn – ông thực sự là một con mọt sách – vì thế, ông đã đến một quốc gia vốn đã có phong trào xã hội chủ nghĩa của riêng mình: nước Anh. Ông tìm được một chỗ ở tại London và nán lại đó, làm việc không ngừng nghỉ trong phòng đọc của Bảo tàng Anh cho đến tận những ngày cuối đời. Nguồn hỗ trợ tài chính của ông chủ yếu đến từ Engels, người đã được gia đình mang đức tin Calvinist-Pietist "trả tiền để ra ở riêng", và từ tờ New York Tribune. Nếu không có những đồng đô la và đồng mác của chủ nghĩa tư bản, có lẽ đã chẳng bao giờ có các phong trào xã hội chủ nghĩa và cộng sản.
Tuy nhiên, chúng ta hãy quay trở lại với Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Tại Brussels, Marx đã gia nhập "Liên đoàn những người Chính nghĩa", tổ chức sau này đổi tên thành Bund der Kommunisten ("Liên đoàn những người Cộng sản") – nhân tiện, đây cũng là tên chính thức của đảng Cộng sản Nam Tư trước đây: Savez komunista. Bản Tuyên ngôn, một cuốn sách mỏng manh vỏn vẹn khoảng 12.000 từ, mang lại một cái nhìn sống động dẫu thiếu tính phương pháp về những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa Marx. Nó được viết chung với Engels bằng một văn phong mạnh mẽ, sắc sảo, nhưng vốn từ vựng (tiếng Đức) của nó lại theo cách mà những công nhân trung bình khó lòng hiểu nổi và chỉ một thiểu số tinh hoa trong giai cấp công nhân mới có thể lĩnh hội được. Ấn bản của tôi, được xuất bản vào năm 1921 khi trình độ giáo dục đã tăng lên đáng kể, chứa một bảng thuật ngữ dài mười hai trang in dày đặc – tất cả những điều này chứng minh một cách mạnh mẽ rằng chủ nghĩa xã hội (không kém gì chủ nghĩa cộng sản) là một phong trào của giới trí thức với những động cơ tâm lý phức tạp, những trí thức có khả năng huy động quần chúng thông qua các bài viết, tài hùng biện của họ, hoặc cả hai. Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản quốc tế không hề được sinh ra giữa "quần chúng lao động". Chúng cũng không được phát minh, lên kế hoạch và tổ chức bởi những con người mang tình yêu thương chan chứa dành cho những kẻ bị áp bức mà – ngoại trừ một vài trường hợp cá biệt – bởi những kẻ mang đầy lòng thù hận độc địa. Cả tình yêu thương, sự xót thương hay lòng trắc ẩn đều không đóng vai trò gì trong trái tim hay tâm trí của Marx.
Tuyên ngôn Cộng sản, được viết tại Brussels nhưng xuất bản lần đầu ở London, mở đầu bằng những lời nổi tiếng: "Một bóng ma đang ám ảnh châu Âu – bóng ma của Chủ nghĩa Cộng sản." Sau phần mở đầu, nó bắt tay vào việc giải thích toàn bộ lịch sử như là lịch sử của đấu tranh giai cấp, nhưng các tác giả của bản Tuyên ngôn cũng bộc lộ niềm tin của họ rằng xã hội thời tiền sử không hề có giai cấp và tài sản được sở hữu chung. Nói cách khác, họ đã chấp nhận khái niệm của Rousseau về một trạng thái thiên đường, một thời đại hoàng kim, một phiên bản thế tục của những ghi chép trong Kinh Thánh.
Bản Tuyên ngôn sau đó tiếp tục ca ngợi "giai cấp tư sản" (bourgeoisie – nhân tiện, một thuật ngữ không có từ tương đương thực sự trong các ngôn ngữ châu Âu khác) vì đã lật đổ chủ nghĩa phong kiến cùng văn hóa của nó, nhưng lại mắng mỏ giai cấp này vì đã tạo ra một ách thống trị sắt đá của riêng mình. Tiếp theo là một bài phê phán kịch liệt nền văn minh tư sản, điều mà, suy cho cùng, bộc lộ đặc điểm nổi bật nhất của Marx: sự tự căm ghét bản thân. Marx, sản phẩm điển hình của văn hóa tư sản, lại chống tư sản; Marx, người gốc Do Thái, lại bài Do Thái; Marx, cư dân thường trú của nước Anh tư bản chủ nghĩa, lại chống chủ nghĩa tư bản; Marx, người đã kết hôn với một quý tộc, lại chống giới quý tộc. Trong phần thứ ba của bản Tuyên ngôn, Marx thậm chí còn sôi sục tức giận về "chủ nghĩa xã hội quý tộc", về thái độ ủng hộ công nhân của những người quý tộc phản đối nhãn quan tư sản. Kẻ tự căm ghét bản thân theo lẽ thường không muốn có đồng minh, không muốn sự giúp đỡ từ bất cứ ai.
Dẫu vậy, Marx ca ngợi giai cấp tư sản vì đã thiết lập sự thống trị vững chắc của thành thị đối với nông thôn, vì đã tạo ra những cuộc di cư hàng loạt của người dân đến các thành phố, "kéo họ thoát khỏi sự ngu muội của đời sống nông thôn". Đây chính là tiếng nói của một trí thức không cội rễ.
Marx cũng tán dương giai cấp tư sản vì xu hướng chống phong kiến, chống quý tộc hướng tới sự tập quyền thông qua việc thúc đẩy "một quốc gia, một chính phủ, một luật pháp, một lợi ích giai cấp quốc gia, một khu vực hải quan". Ông ca tụng nồng nhiệt tất cả những thành tựu này. Nhưng rồi ông lại cố gắng chứng minh rằng công nghệ hoàn toàn đối lập với các phương thức sản xuất thịnh hành thời bấy giờ. Giai cấp tư sản đang ở giữa một cuộc khủng hoảng tồi tệ. Các cuộc chiến tranh, nạn đói lan rộng và sự hỗn loạn kinh tế đang đe dọa xã hội tư sản từ mọi góc độ. Sản xuất đang ở mức quá cao. Lối thoát duy nhất là việc chinh phục các thị trường mới và sự bóc lột tàn bạo hơn nữa đối với các thị trường cũ. Giai cấp tư sản phải tạo ra những cuộc khủng hoảng mới để sinh tồn. Mặt khác, họ đã tạo ra giai cấp công nhân vô sản, những người sẽ loại bỏ họ giống như chính họ đã làm lu mờ tầng lớp quý tộc cai trị cũ.
Những gì diễn ra tiếp theo theo một cách nào đó thật đáng ngạc nhiên – tuy nhiên, không quá ngạc nhiên, nếu chúng ta nhớ lại chủ nghĩa lãng mạn Đức. Đó là một sự phê phán dữ dội và không hoàn toàn bất công đối với nền công nghiệp hiện đại, đối với toàn bộ thời đại máy móc, đối với tình trạng nô dịch áp đặt lên người công nhân bởi những tiền thân của dây chuyền lắp ráp. Người công nhân, Marx nói, bị nô dịch bởi máy móc và bởi những kẻ giám sát phục vụ cho giai cấp tư sản bóc lột. Và ở đây ông đi đến một cái ác khác: Người công nhân chỉ nhận được một phần nhỏ xíu trong số tiền lương đáng lẽ thuộc về mình.
Nhưng có một sự an ủi. Giai cấp tư sản lớn đã đè nén tất cả mọi người xuống cấp độ của giai cấp vô sản. Sự bành trướng quy mô lớn dường như giành chiến thắng trên mọi mặt trận. Những người thuộc tầng lớp tiểu tư sản, dù muốn hay không, cũng bị đẩy vào hàng ngũ của giai cấp vô sản. Và bên trong giai cấp vô sản, một nền văn minh mới đã tồn tại: mối quan hệ của người vô sản với vợ con, với nhà nước và quốc gia đã hoàn toàn khác biệt so với các khuôn mẫu cũ. Anh ta không có tổ quốc, không có đạo đức tư sản, không có tôn giáo. Và trong khi trong quá khứ chỉ có các nhóm thiểu số đấu tranh cho lợi ích của riêng họ, thì phong trào vô sản lại là một "phong trào độc lập của đại đa số vì lợi ích của đại đa số." Thêm vào đó, vì giai cấp vô sản là tầng lớp thấp nhất, là nền tảng của xã hội, nó không thể vươn lên nếu không làm nổ tung toàn bộ phần còn lại của xã hội.
Trong khi ở quá khứ, các phân đoạn xã hội nhỏ có thể vươn lên về mặt xã hội, thì người công nhân lại không thể làm được điều đó. Anh ta ngày càng trở nên nghèo khổ hơn dưới gót giày sắt của giai cấp tư sản. Tuy nhiên, cùng với giai cấp vô sản, giai cấp tư sản tự tạo ra những kẻ đào huyệt chôn chính mình. Sự sụp đổ của nó và chiến thắng của giai cấp vô sản đều không thể tránh khỏi. (Nhưng nếu lịch sử vận hành một cách "tự động", thì tại sao lại phải tổ chức một phong trào?) Người ta có thể hỏi như vậy. Bài phê phán tiếp theo về sở hữu, giáo dục, đạo đức và tình cảm "tư sản" tràn ngập những từ ngữ mập mờ (weasel words), những sự thiếu chân thành nhỏ nhặt và những lời châm biếm xảo quyệt. Một cuộc tấn công gián tiếp được thực hiện bằng cách tuyên bố tất cả những giá trị này đã không còn tồn tại đối với đại đa số nhân dân. Chín phần mười dân số, Marx và Engels khẳng định, dù sao cũng chẳng có tài sản gì. "Hôn nhân tư sản" đã phá sản. Bản Tuyên ngôn tiếp tục nói rằng những người Cộng sản sẽ không xóa bỏ quyền sở hữu các vật dụng cá nhân, nhưng rồi nó lại khẳng định rằng tư hữu tài sản sẽ chấm dứt trong trật tự Cộng sản.
"Bước đầu tiên trong cuộc cách mạng của công nhân là sự chuyển hóa giai cấp vô sản thành giai cấp cầm quyền để thực thi dân chủ."
Tuy nhiên, không giống như những diễn biến sau này ở Nga, đây phải là một sự chuyển hóa từng bước:
"Giai cấp vô sản sẽ sử dụng sự thống trị chính trị của mình để tước đoạt dần dần tư bản của giai cấp tư sản, để tập trung tất cả các công cụ sản xuất vào tay nhà nước, nghĩa là vào tay giai cấp vô sản được tổ chức thành giai cấp cầm quyền, và để tăng lực lượng sản xuất lên càng nhanh càng tốt.
Điều này, dĩ nhiên, chỉ có thể đạt được bằng những can thiệp chuyên chế vào quyền sở hữu… những biện pháp có vẻ như không đủ và không thể đứng vững về mặt kinh tế, nhưng trong quá trình phát triển sẽ đạt được phạm vi rộng lớn hơn và là không thể tránh khỏi như những phương tiện để chuyển hóa toàn bộ hệ thống sản xuất."
Như người ta thấy, các khía cạnh kinh tế chỉ đóng vai trò thứ yếu so với tầm nhìn mang tính cứu thế (messianic vision). "Các biện pháp," các tác giả nói thêm, "sẽ khác nhau ở các quốc gia khác nhau, nhưng đối với những quốc gia tiến xa nhất, những biện pháp sau đây có thể được áp dụng:"
1. Tước đoạt địa sản (sở hữu đất đai), sử dụng địa thế (tiền thuê đất) cho các chi phí của nhà nước.
2. Thuế lũy tiến cao.
3. Xóa bỏ quyền thừa kế.
4. Tịch thu toàn bộ tài sản của những kẻ lưu vong và những kẻ nổi loạn.
5. Tập trung toàn bộ tín dụng vào tay nhà nước thông qua một ngân hàng quốc gia với vốn của nhà nước và quyền độc quyền tuyệt đối.
6. Tập trung toàn bộ các phương tiện giao thông vận tải dưới sự kiểm soát của nhà nước.
7. Gia tăng số lượng các nhà máy quốc doanh và công cụ sản xuất; khai phá và cải tạo đất đai theo một kế hoạch chung.
8. Nghĩa vụ lao động cưỡng bức đối với tất cả mọi người. Tổ chức các đạo quân công nghiệp, đặc biệt là cho mục đích nông nghiệp.
9. Kết hợp sản xuất công nghiệp và nông nghiệp; từng bước xóa bỏ sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn.
10. Giáo dục công lập và miễn phí cho tất cả trẻ em. Xóa bỏ lao động trẻ em trong các nhà máy dưới hình thức hiện tại. Kết hợp giáo dục với sản xuất vật chất.
Tiếp theo đó là một phần lớn phê phán và chế nhạo bằng những lời lẽ cay độc tất cả các khuynh hướng và đảng phái xã hội chủ nghĩa cũng như cánh tả khác. Bản Tuyên ngôn kết thúc bằng lời tuyên bố rằng những người cộng sản ở khắp mọi nơi đều sẵn sàng hỗ trợ giai cấp tư sản bị khinh ghét trong cuộc đấu tranh của họ chống lại những tàn dư của chủ nghĩa phong kiến và chế độ quân chủ.
"Những người Cộng sản thúc đẩy sự hợp tác và hiểu biết lẫn nhau giữa các đảng dân chủ của tất cả các nước. Những người Cộng sản khinh xẻng việc giấu giếm quan điểm và kế hoạch của mình. Họ công khai tuyên bố rằng mục tiêu của họ chỉ có thể đạt được bằng cách lật đổ bằng bạo lực toàn bộ trật tự xã hội hiện tại. Hãy để các giai cấp cầm quyền run sợ trước một cuộc cách mạng cộng sản. Những người vô sản chẳng có gì để mất ngoài những xiềng xích. Họ có cả một thế giới để giành lấy. Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại!"
Tài liệu này thú vị không chỉ vì nó bộc lộ tâm lý của các tác giả, tầm nhìn mang tính bán-tôn-giáo (quasireligious), sự thiếu chân thành nhỏ nhặt, nhãn quan lãng mạn, sự giáo điều và những điểm bất hợp lý trong quan điểm của họ. (Chẳng hạn, ngay cả khi thừa nhận tính chất làm chai sạn của lao động công nghiệp hiện đại khiến người lao động "tha hóa" (alienating) khỏi công việc của mình, thì tình hình về khía cạnh này cũng sẽ chẳng có gì khác biệt trong một thế giới cộng sản "tiến bộ".) Tuy nhiên, khía cạnh thú vị nhất của bản Tuyên ngôn không chỉ nằm ở tầm nhìn của nó về một "Ngày phán xét" thế tục, mà còn ở mối quan hệ giữa "Chương trình chuẩn bị" vừa trích dẫn với các khuynh hướng đang tồn tại trong thế giới tự do ngày nay.
Nói cách khác, chúng ta có thể sử dụng chương trình này như một thước đo để xem chúng ta và những người cùng thời đã trở thành những người Marxist đến mức độ nào, và đặc biệt là xem những hậu duệ biến chất của chủ nghĩa tự do cũ ở Mỹ và Anh đã sập bẫy các khái niệm Marxist đến mức độ nào. Bất kỳ ai bị ép phải lắng nghe những cuộc trò chuyện phiếm trong các phòng khách hay các cuộc họp chính trị – nơi chủ nghĩa xã hội không phải là giáo điều chính thức – đều luôn ngạc nhiên khi thấy những "ý tưởng sai lầm nhưng rõ ràng" của chủ nghĩa Marx đã tiến xa như thế nào và đã trở thành tài sản chung ra sao. ("Việt Nam ư? Chẳng qua đó chỉ là Phố Wall muốn kiếm lời từ những đồng lúa mà thôi!
Điểm thứ nhất đã được thực hiện bởi một số quốc gia mang tính "tư sản" cao như Tiệp Khắc, Estonia, Latvia và România trong khoảng thời gian giữa hai cuộc thế chiến và bởi Ý sau Thế chiến II. (Hungary, Tây Ban Nha và Ba Lan đã thực thi những cuộc cải cách điền địa nhỏ lẻ.) Dẫu vậy, phải thừa nhận rằng trong thế giới tự do, việc tịch thu và phân chia lại đất nông nghiệp đã được ban hành nhằm mang lại lợi ích cho tầng lớp nông dân chứ không phải cho nhà nước. (Những cuộc cải cách điền địa triệt để nhất trước Thế chiến I đã được thực hiện bởi Đế quốc Nga – vào thế kỷ XIX, gắn liền với việc giải phóng nông nô và năm mươi năm sau đó dưới thời Stolypin.) Tuy nhiên, các cuộc cải cách điền địa cấu thành một sự can thiệp sâu rộng và mang tính hợp pháp đáng nghi ngờ vào phạm vi tư hữu tài sản.
Điểm thứ hai đã trở thành quy tắc ở đại đa số các quốc gia phương Tây. Từ góc độ của các chính phủ, nó mang lại nguồn thu ít đến ngạc nhiên: Công thức "vắt cạn người giàu" (soaking the rich) chủ yếu phục vụ cho việc thỏa mãn lòng đố kỵ của quần chúng. Tuy nhiên, đôi khi cũng có một lý do khác cho thuế lũy tiến: nỗi sợ hãi bản năng của nhà nước đối với những cá nhân giàu có và, do đó, độc lập.
Điểm thứ ba được thực hành ở phương Tây dưới một hình thức khác. Ở một số quốc gia, thuế thừa kế đã đạt đến mức độ mang tính tịch thu tài sản. Kết quả là, tài sản thường được tích lũy theo cách có thể dễ dàng chuyển giao một cách vô hình hoặc buôn lậu ra nước ngoài. Người triệu phú qua đời trong một phòng khách sạn với ba bộ âu phục trong tủ quần áo sau khi đã dần dần cho đi tất cả mọi thứ là một biểu tượng của thời đại chúng ta. (Ở đây một lần nữa, "tên chúa đất quý tộc phát xít phản động độc ác" – kẻ không thể tẩu tán tài sản của mình – phải chịu hình phạt nặng nề nhất.)
Điểm thứ tư chỉ mang tính lý thuyết ở thế giới tự do, nhưng nó lại được thực hành một cách sục sôi hơn nhiều ở phía đông Bức rèm Sắt.
Điểm thứ năm đe dọa toàn bộ châu Âu tự do. "Sự độc quyền tuyệt đối" vẫn chưa tồn tại một cách phổ biến, nhưng có một khuynh hướng mạnh mẽ hướng tới việc quốc hữu hóa các ngân hàng. Do đó, tất cả các ngân hàng lớn của Pháp và Áo đều đã được quốc hữu hóa hoàn toàn, và kết quả là các ngân hàng nhỏ hơn theo đúng nghĩa đen phải cạnh tranh với nhà nước.
Điểm thứ sáu, việc tập trung và quốc hữu hóa giao thông vận tải, là một thực tế hiển nhiên trên khắp Tây Âu. Điều tương tự cũng đúng đối với các phương tiện thông tin liên lạc. Chỉ riêng ở Hoa Kỳ, chúng ta mới thấy các tuyến đường sắt tư nhân cạnh tranh lẫn nhau – và cũng cạnh tranh với một mạng lưới hiệu quả gồm các công ty xe buýt và hãng hàng không. Hệ thống điện thoại của Mỹ, vẫn thuộc sở hữu tư nhân, là một trong những hệ thống tốt nhất thế giới.
Điểm thứ bảy đã tiến triển rất xa ở Châu Âu tự do và ở những nơi khác trên thế giới – tại Ấn Độ, Châu Phi, Mỹ Latinh. Trong những năm 1945–1946, dưới cái bóng của nỗi ám ảnh Đỏ (Red hysteria) làm ảnh hưởng ngay cả đến các đảng "Dân chủ Cơ đốc giáo" từ Eo biển Măng-sơ cho đến Viên, các cuộc quốc hữu hóa đã được ban hành ồ ạt tả hữu – một phần nhằm lấy lòng những người Xã hội chủ nghĩa, một phần như một biểu hiện của "ý thức xã hội Cơ đốc giáo".
Điểm thứ tám, nói một cách công bằng, lại hợp khẩu vị hơn đối với Chế độ Quốc xã và các chế độ tương tự khác – những chế độ đã áp đặt chế độ lao động cưỡng bách. Tuy nhiên, các "đạo quân lao động" trên cơ sở tự nguyện cũng từng xuất hiện ở Hoa Kỳ trong thời kỳ Chính sách Mới (New Deal).
Điểm thứ chín phải được hiểu dưới ánh sáng khái niệm của Marx về "sự ngu muội của đời sống nông thôn". Người nông dân đã luôn và vẫn là đá ngáng đường đối với các thử nghiệm xã hội chủ nghĩa ở khắp mọi nơi. Vì ông ta tự trồng trọt thức ăn cho mình và thường sống trong ngôi nhà của chính mình, ông ta ít bị "kiểm soát" hơn bất kỳ ai khác. Sự đô thị hóa của nền văn minh chúng ta là một hiện tượng toàn cầu không cần đến sự hỗ trợ hay quy hoạch nào. Việc nó có phải là một phúc lành hay không lại là một câu hỏi hoàn toàn khác. Dẫu vậy, ở Nga, giấc mơ về Agrogorod – "Thành phố Nông nghiệp" – vẫn liên tục xuất hiện trở lại trong các giới lãnh đạo Cộng sản.
Điểm thứ mười về cơ bản đã là một yêu sách được phần lớn các đảng cánh tả đáp ứng. Khái niệm cốt lõi của nó là kỳ vọng rằng sự san bằng về trí tuệ - xã hội và sự chuẩn hóa kiến thức ở độ tuổi nhỏ sẽ củng cố và thúc đẩy sự bình đẳng cũng như tính đồng nhất. Bản Tuyên ngôn hoàn toàn không cung cấp cho chúng ta toàn bộ lý thuyết Mác-xô-rốt. Tuy nhiên, danh sách các bước cần thực hiện ngay sau chiến thắng của giai cấp vô sản phản ánh rõ ràng tư duy của cái gọi là cánh tả "phi-Marxist" – những người, một phần cố ý nhưng phần lớn là vô tình, đang hấp thụ các ý tưởng và khái niệm từ các nguồn Marxist.
Công trình sau này của Marx phần lớn dựa trên bản Tuyên ngôn. Ông chỉ đơn thuần tiếp tục trí thức hóa và hợp lý hóa các cảm xúc của mình. Chủ nghĩa thực chứng (Positivism) cùng với chủ nghĩa vô thần đi kèm là nền tảng trong tư duy của ông. Auguste Comte và Feuerbach là những ngôi sao dẫn đường ban đầu của ông. Thêm vào đó, phải kể đến phép biện chứng Hegel. Và những nhân tố kích thích khác bao gồm Chủ nghĩa xã hội Pháp (Proudhon), Chủ nghĩa xã hội Anh (Robert Owen), một số nguyên lý nhất định của Ricardo, cùng sự khốn cùng mà bản thân ông chứng kiến của giai cấp công nhân Anh – sự kinh hoàng mà người ta không nên coi nhẹ. Và vì nước Anh là quốc gia dẫn đầu về công nghiệp trên thế giới, Marx đã thuyết phục bản thân rằng tất cả các quốc gia lục địa khác sẽ phải trải qua những giai đoạn suy thoái tương tự – điều mà, giống như hầu hết các lời tiên đoán khác của ông, đã chứng minh là sai. Khoảng cách giữa một kẻ mọt sách và thực tế có thể là vô cùng lớn.
Từ các cuốn sách, thư từ và bài luận của ông, chúng ta có được cái nhìn đầy đủ và toàn diện hơn về các ý tưởng của ông. Chỉ có tập đầu tiên của Tư bản (Das Kapital) được xuất bản trong suốt cuộc đời ông. Hai (hoặc ở một số bản in là ba) tập còn lại được Engels và Kautsky biên soạn và chỉnh sửa từ tài liệu do Marx để lại sau khi qua đời. Việc cụ thể hóa hơn nữa về một xã hội không tưởng (utopia) tương lai không thể được tìm thấy một cách rõ ràng trong những trang sách đó. Khía cạnh phê phán ở Marx mạnh mẽ hơn năng khiếu tiên tri của ông. Lòng thù hận trong ông mạnh hơn động lực sáng tạo – thứ vốn cần tình yêu thương làm động cơ thúc đẩy. Trong tất cả các lý thuyết của ông về những bất công, hiểm họa và cạm bẫy của chủ nghĩa tư bản ngày nay, chỉ có một lý thuyết vẫn có thể được xem xét một cách nghiêm túc.
Đó là lý thuyết về sự tập trung và độc quyền hóa, điều mà những người theo Chủ nghĩa tự do cũ (Old Liberals) cổ điển của chúng ta coi là ngớ ngẩn giống như phần còn lại của học thuyết Marxist. (Họ có lý nếu họ đưa thương mại tự do toàn cầu vào các phép tính của mình.) Mặt khác, Chủ nghĩa tự do mới (Neo-Liberalism), vốn quan tâm sâu sắc đến sự cạnh tranh liên tục như là sức sống của một nền kinh tế tự do, lại có thái độ chống độc quyền và chống cartel nghiêm ngặt. (Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mọi người theo Chủ nghĩa tự do mới đều tán thành từng chi tiết của luật chống độc quyền ở Mỹ – luật mà đôi khi không được thúc đẩy bởi sự tận tụy chân thành cho sự nghiệp tự do kinh tế mà bởi những định kiến chống tư bản.) Dẫu vậy, như lịch sử đã cho thấy, xu hướng tập trung hóa là một vấn đề mà doanh nghiệp tự do trong một xã hội tự do có thể giải quyết được. Mặt khác, sự tập trung và tính khổng lồ (mammothism) lại là nguyên tắc sống còn của chủ nghĩa xã hội, vốn chính là chủ nghĩa tư bản nhà nước.
Không có bất kỳ lời tiên tri nào khác của Marx liên quan đến sự tiến hóa của "chủ nghĩa tư bản" (một thuật ngữ chưa thực sự xác đáng) trở thành hiện thực. Marx đã sống quá sớm: ông viết về nền kinh tế tự do giống như một chàng trai trẻ viết về cuộc sống trong khi chỉ am hiểu nhóm tuổi của chính mình. Những gì một người trẻ viết về những người lớn tuổi chắc chắn sẽ vướng phải sai lầm tai hại; nó chỉ có thể là sự phỏng đoán thuần túy. Vào giai đoạn sau của cuộc đời, Marx hoàn toàn bị thuyết phục về tầm quan trọng của công nghệ và nó hiện diện mạnh mẽ trong các tính toán của ông, nhưng ở thời điểm đó nó là một yếu tố còn quá mới mẻ trong nền văn minh của chúng ta và tiến triển quá nhanh để chúng ta có thể sử dụng nó như một hằng số cố định trong các phương trình của mình. (Ngày nay chúng ta cũng không thể thực sự đánh giá hết tác động sắp tới của máy tính và tự động hóa.) Tuy nhiên, dường như có một số dấu hiệu cho thấy Marx đã đắm chìm quá sâu về mặt cảm xúc vào các lý thuyết của mình đến mức ông đã vô thức (hoặc có ý thức) bỏ qua một số hiện tượng mới mẻ, vốn chắc chắn đã thu hút sự chú ý của ông trong những năm giữa thời điểm xuất bản Tuyên ngôn Cộng sản và khi ông qua đời vào năm 1883. Bị giằng xé giữa sự cuồng tín và trí tuệ cháy bỏng của mình, ông cũng mang một tầm nhìn bán-tôn-giáo được rập khuôn theo các khái niệm trong Kinh Thánh.
Tầm nhìn đó quan niệm lịch sử bắt đầu bằng một thời tiền sử hồn nhiên, như chốn thiên đường, tiếp theo là sự trỗi dậy đầy tội lỗi của các giai cấp, gia đình, tôn giáo, chính phủ và các hệ thống sản xuất bóc lột bất công, cho đến khi ông (như một nhà tiên tri thực thụ) cùng những người bạn của mình bước lên vũ đài để rao giảng Phúc âm Cứu rỗi mới bằng cách viết ra những cuốn Kinh thánh mới. Kỷ nguyên thiên niên kỷ của Nền chuyên chính vô sản không còn xa nữa và nó sẽ dẫn trở lại Thiên đường đã mất thuở xưa nhưng trong một phiên bản tốt đẹp hơn, tiến bộ hơn và hiện đại hơn. Tuy nhiên, Marx quá thông minh và cũng quá thận trọng để vẽ ra bức tranh về một nhân loại được cứu rỗi với độ chính xác đến nực cười của những người xã hội chủ nghĩa không tưởng. Ông muốn trở thành một "người xã hội chủ nghĩa khoa học", một nhà logic học, một người theo chủ nghĩa duy lý, một học giả, một nhà nghiên cứu – ngay cả khi những mộng tưởng giữa ban ngày đã dẫn ông đi hoàn toàn chệch hướng.
Những hận thù to lớn của Marx mâu thuẫn sâu sắc với các khuôn mẫu Kinh Thánh của ông. Khó có thể nói ông căm ghét ai hơn, những "kẻ lệch chuẩn" trong chính phe của mình – những người như Proudhon, Bakunin, Lassalle – hay kẻ thù giấu mặt, phi cá nhân, tầng lớp Đại tư sản tư bản (Grande Bourgeoisie Capitaliste) mà ông đã tấn công một cách bớt cá nhân hơn, theo một cách chung chung hơn nhiều so với các đồng chí cánh tả của mình. Trong tất cả những điều này, ông được hỗ trợ bởi một ngòi bút cực kỳ trôi chảy, bởi một văn phong xuất chúng làm sống động ngay cả một tác phẩm về cơ bản là khô khan như cuốn Tư bản bằng những đoạn văn hoa mỹ. Tuy nhiên, con người thật của Marx trở nên sống động trong các bức thư của ông, đặc biệt là khi ông trút lòng căm hận lên những người bạn cũ, các cộng sự hay những người có cảm tình với mình. Marx thực sự đã ganh đua với Engels trong việc dội những lời chửi rủa bài Do Thái lên đầu Lassalle, những lời lăng mạ mang tính chất phỉ báng ngoại hình, nhắc nhở chúng ta theo đúng nghĩa đen về tờ tuần san tục tĩu Der Stürmer của Đức Quốc xã do Julius Streicher biên tập. Marx coi Lassalle là một "tên Do Thái giống mọi đen" (niggerlike Jew), nhưng những lời chửi rủa của Engels cũng chẳng ôn hòa hơn chút nào. Xét trên một phương diện nào đó, những thái độ này không quá đáng ngạc nhiên vì chủ nghĩa xã hội và nhãn quan Do Thái, tâm trí Do Thái, cũng như tính cách Do Thái không dễ dàng dung hòa với nhau. Thuộc một nhóm thiểu số tôn giáo bên trong thế giới Cơ Đốc giáo (nơi mà họ vẫn duy trì những mối liên kết đầy bí ẩn), người Do Thái có xu hướng phê phán thường thấy ở các nhóm tôn giáo nhỏ ở khắp mọi nơi.
Khi không ngừng đặt câu hỏi về phần lớn những nền tảng trí tuệ - tinh thần mà đa số dựa vào đó để sống, những nhóm thiểu số này thường sẽ rất kiên quyết trong sự phủ định của họ và do đó dễ dàng trở nên không được ưa chuộng, bởi vì những kẻ phàm phu tục tử luôn thù ghét những nhà phê bình. Nếu để những nhóm thiểu số như vậy vươn lên về mặt tài chính, sự chống đối nhắm vào họ sẽ gia tăng: Lòng đố kỵ sẽ được cộng hưởng cùng sự khó chịu và nghi ngờ. Tình trạng này hoàn toàn không phải là cá biệt, giống hệt như trường hợp của những người theo phái Calvin ở Pháp, người Đức ở nước Nga cũ, người Hy Lạp và người Armenia ở Thổ Nhĩ Kỳ, người Copt ở Ai Cập, người Parsi ở Ấn Độ, người Ấn Độ ở Châu Phi, người Việt ở Campuchia, hay người Hoa ở Indonesia.
Tuy nhiên, mặc dù người Do Thái có thể bị thu hút bởi khía cạnh phê phán của lý thuyết Xã hội chủ nghĩa và thậm chí đóng vai trò quan trọng trong các phong trào Xã hội chủ nghĩa non trẻ – những cái tên như Trotsky, Kamenev, Zinovyev, Kun, Bernstein, Eisner, Blum, Bauer hiện lên trong tâm trí – nhưng về mặt bản chất, họ lại ác cảm với chủ nghĩa tuân thủ, tính chất chống chủ nghĩa cá nhân, những lời rao giảng đạo đức giả tạo (moralizing cant) và các biện pháp kiểm soát trí thức của nó. Điều này có thể ít rõ ràng hơn đối với một nhà quan sát người Mỹ hoặc người Đông Âu, và vì cùng một lý do: Tại Đông Âu có bộ phận người Do Thái nghèo khổ nhất của lục địa sinh sống, và đây chính xác là thành phần mà trong ba thập kỷ cuối cùng trước Thế chiến I đã ồ ạt nhập cư vào Mỹ. Vì những lý do xã hội học, họ có nhiều khả năng đón nhận các ý tưởng cánh tả nhất. Điều này hoàn toàn không đúng với cộng đồng người Do Thái đã định cư lâu đời ở Mỹ.
Dẫu vậy, ngay cả ở Đông Âu, một sự rạn nứt giữa các lực lượng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản với người Do Thái là điều không thể tránh khỏi. (Trong một thời gian, điều này bị che mờ bởi thực tế là Đức Quốc xã theo đúng nghĩa đen đã đẩy người Do Thái ở khu vực đó vào vòng tay của các tổ chức cánh tả.) Đã có một tâm lý bài Do Thái ngấm ngầm, đôi khi thậm chí công khai, trong hàng ngũ các đảng xã hội chủ nghĩa ở châu Âu và chủ nghĩa bài Do Thái cũng không buông tha cho nước Nga Đỏ. Vào thời điểm Thế chiến II bùng nổ, Stalin đã giết nhiều người Do Thái hơn Hitler rất nhiều. Không cần phải nói, giới tài chính thượng lưu Do Thái (Jewish haute finance) chưa bao giờ thực sự ủng hộ Cộng sản: Ngay cả khi các chủ ngân hàng Do Thái làm ăn với Liên Xô, thì tội lỗi của các nhà sản xuất và chuyên gia tài chính không phải là người Do Thái (đừng quên các tướng lĩnh Đức kiểu Ludendorff và Seeckt) thậm chí còn nặng nề hơn.
Antonio Machado, nhà thơ vĩ đại người Tây Ban Nha, qua đời trong thời gian sống lưu vong, từng dự đoán về bước ngoặt tất yếu hướng tới chủ nghĩa bài Do Thái mà chủ nghĩa Marx sẽ thực hiện. Chính Marx đã khơi mào điều đó: "Cơ sở thế tục của Do Thái giáo là gì?" ông hỏi. "Những nhu cầu thực tế, chủ nghĩa vị kỷ. Tôn giáo thế tục của người Do Thái là gì? Thói con buôn (Huckster). Chúa thế tục của anh ta là gì? Tiền bạc." Thảo nào tám mươi năm sau đó, Goebbels đã tuyên bố rằng mọi chủ nghĩa xã hội đều là chủ nghĩa bài Do Thái.
Chủ nghĩa Marx không chỉ phi Do Thái mà còn phi vô sản. Nó hoàn toàn mang tính tư sản và do đó thu hút mạnh mẽ tâm lý của tầng lớp trung lưu nghiêng về cánh tả với nền tảng thương mại của họ. Waldemar Gurian đã đi rất đúng trọng tâm khi ông viết: "Chủ nghĩa Marx và theo đó là Chủ nghĩa Bolshevism của Nga không nói lên triết lý bí mật và không được thừa nhận của xã hội tư sản khi nó coi xã hội và kinh tế học là tuyệt đối. Tương tự như vậy, nó cũng trung thành với đạo đức của chính nó khi tìm cách sắp xếp cái tuyệt đối này – tức xã hội kinh tế – theo cách mà công lý, bình đẳng và tự do, những tiếng thét xung trận ban đầu của sự thăng tiến tư sản, có thể trở thành phần số của tất cả mọi người. Sự trỗi dậy của giai cấp tư sản và sự tiến hóa của xã hội tư sản đã biến kinh tế học trở thành phần số của tất cả mọi người."
Chính nhà văn Ben Hecht đã khuyên răn độc giả của mình đừng tin vào hình ảnh một người cộng sản như một kẻ tay này cầm bom, tay kia cầm dao găm. Đối với Hecht, chủ nghĩa Bolshevism là một phong trào tiến hóa một cách hợp logic từ nền dân chủ trung lưu tốt đẹp. "Dân chủ," ông viết, "là lời xúc phạm tàn bạo nhất nhắm vào trí tuệ của nhân loại bởi những kẻ thấp kém hơn. Tuy nhiên, chủ nghĩa Bolshevism còn đi xa hơn một bước." Ông cho rằng vào một ngày nào đó, nó sẽ được nuôi dưỡng ở Hoa Kỳ bởi "những kiểu người thấp kém nhất của chúng ta" – các chính trị gia, các nhà tư tưởng và các nhà văn.
Tuy nhiên, những chiến thắng cục bộ của chủ nghĩa Marx – thứ mà với tư cách là một học thuyết chỉ tìm thấy sự đồng vọng giữa những kẻ có học thức nửa vời, những "kiểu người thấp kém nhất" – là do cuộc khủng hoảng tôn giáo, vốn đồng thời là một cuộc khủng hoảng về đạo đức, triết học và thần học.
Như E.F.W. Tomlinson đã nói:
"Bởi vì con người không thể sống thiếu một triết lý, và nếu họ từ chối một triết lý tốt đẹp, họ buộc phải dùng đến cặn bã của tất cả những thứ còn lại. Chủ nghĩa duy vật biện chứng là một mớ hỗn độn gom góp tất cả cặn bã của thứ siêu hình học sai lạc của thế kỷ mười chín."
Bên cạnh điều này, như chúng tôi đã nói trước đây, trong chủ nghĩa Marx tồn tại một tầm nhìn mạt thế (eschatological vision) kỳ lạ, được sao chép một cách có ý thức hoặc vô thức từ Cơ đốc giáo, một sự chờ đợi ngây ngất Ngày tái lâm của Đấng Christ Toàn-Vô sản (Pan-Proletarian Christ), được cân bằng một cách kỳ quặc bởi nghịch lý giữa một quan niệm lịch sử được định trước mang tính cơ giới thuần túy với những lời kêu gọi ầm ĩ, nếu không muốn nói là cuồng loạn, đòi hỏi những cuộc cách mạng và sự hy sinh đẫm máu. Sự giáo điều và tính chính thống này đã cùng nhau tạo ra một lương tâm cắn rứt (bad conscience) ở những người Marxist bị pha loãng, những người "Dân chủ Xã hội" kiểu phương Tây và những đảng viên Công đảng (Laborites) khi họ phải đối mặt với những người Cộng sản.
Lương tâm cắn rứt này là lý do tại sao rất nhiều người Dân chủ Xã hội hay Xã hội chủ nghĩa ở thế giới vệ tinh lại để cho bản thân bị ra lệnh, ép buộc và dụ dỗ gia nhập vào các đảng Xã hội chủ nghĩa thống nhất (trên thực tế là hoàn toàn do Moscow kiểm soát) mà Đảng Xã hội Chủ nghĩa Thống nhất (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, S.E.D.) của cái gọi là Cộng hòa Dân chủ Đức (D.D.R.) là tiêu biểu nhất. Đây cũng là lý do tại sao các đảng xã hội chủ nghĩa phương Tây, khi nghe thấy "tiếng gọi nơi hoang dã", bỗng nhiên lại trở nên bủn rủn chân tay.
Tại Anh, Marx đã có những mối liên hệ với những người Xã hội chủ nghĩa Anh, những người mà, theo một cách nào đó, chính là những tiền bối của Công đảng. Người sáng lập ra chủ nghĩa xã hội Anh là Robert Owen, con trai của một chủ cửa hàng. Ở tuổi hai mươi, người đàn ông tài năng này đã là giám đốc của một nhà máy dệt và nhanh chóng thành công trong việc tạo dựng sự độc lập cho bản thân. Tại New Lanark, ở Scotland, ông đã thành lập một nhà máy kiểu mẫu, điều này có thể được coi là một cuộc thử nghiệm mang tính xã hội hơn là mang tính xã hội chủ nghĩa.
Dẫu vậy, Owen không dừng lại ở việc hiện thực hóa các ý tưởng xã hội. Chẳng bao lâu sau, ông bắt đầu thể hiện sự quan tâm tới những giấc mơ xã hội chủ nghĩa. Năm 1824, ông đến Hoa Kỳ, nơi ông mua lại đất đai, tài sản và gia súc của Georg Rapp, thủ lĩnh của một giáo phái cộng sản Đức, người đã thiết lập một khu định cư ở New Harmony, bang Indiana, không xa Evansville. Những người theo phái Rapp ("Rappites") đã chuyển đến Pennsylvania và vào năm 1826, New Harmony được hồi sinh với một đợt người nhập cư mới dưới sự dẫn dắt của Owen. Một số trong số họ là những người có trí tuệ, được giáo dục và có phẩm chất đạo đức cao; những người khác lại là những kẻ lập dị và "những nhân vật ngoài lề" (marginal characters), những kẻ đã phá rối toàn bộ trật tự. Do đó, cuộc thử nghiệm này đã thất bại hoàn toàn chỉ trong vòng hai năm.
Owen trở lại Anh vào năm 1829. Ông, một con người chỉ đơn thuần theo đuổi các cuộc cải cách, giờ đây đã trở thành một người xã hội chủ nghĩa cấp tiến. Vì những cuộc tấn công của ông nhắm vào "tôn giáo có tổ chức" và những giáo lý cơ bản của Cơ Đốc giáo, ông đã đánh mất phần lớn sự tôn trọng chung cũng như sự ủng hộ của công chúng mà ông từng nhận được trong những năm trước đó. Mặc dù là một trong những người đồng sáng lập các công đoàn đầu tiên vào năm 1833, nhưng mối quan tâm của Owen lại nằm ở các phường hội và hợp tác xã hơn là các công đoàn kiểu hiện đại. Khi tuổi tác ngày càng cao, những ý tưởng gàn dở và kỳ quặc của ông ngày càng nhiều thêm. Thực ra, ông đã sáng lập một hệ thống đạo đức mới (hơn là một tôn giáo) mà những người ủng hộ ông đã truyền bá khắp nước Anh trong các "Hội trường Khoa học". Cốt lõi của giáo lý này là việc con người về cơ bản là sản phẩm của môi trường sống, một ý tưởng đã ảnh hưởng sâu sắc đến Marx và ngày nay có thể được coi là một phần gần như không thể thiếu trong những quan niệm thường thức của nền giáo dục nửa vời phương Tây. Đối với Marx, chính hệ thống sản xuất đã nhào nặn nên con người và tạo ra kiến trúc thượng tầng của mọi tư duy: Marx đả kích ý chí tự do không kém gì Owen, người tin chắc rằng thông qua môi trường, tính cách của bất kỳ ai cũng có thể được hình thành và uốn nắn theo ý muốn. Niềm tin mãnh liệt của ông vào giáo dục đã tìm thấy tiếng vang mạnh mẽ ở Bắc Âu và Bắc Mỹ. Dẫu vậy, bất chấp thuyết quyết định của mình, thái độ của ông đối với đạo đức lại tích cực hơn nhiều so với Marx. Trước khi qua đời, Owen đã chuyển hướng sang thuyết duy linh (spiritualism).
Marx thành lập Hiệp hội Công nhân Quốc tế vào năm 1864, sáu năm sau cái chết của Owen. Đây là Quốc tế Thứ nhất, mà lịch sử của nó được đánh dấu bằng cuộc đấu tranh cay đắng giữa những người Xã hội chủ nghĩa thực sự và những người Vô chính phủ dưới sự lãnh đạo của Bakunin. Sự ác cảm mạnh mẽ của Marx đối với nước Nga và người Nga một phần bị nhuốm màu bởi lòng căm hận của ông dành cho Bakunin, vị quý tộc vô chính phủ người Nga, người mà sau đó đã cải đạo Hoàng tử Kropotkin theo các ý tưởng của mình. Marx đã cho trục xuất Bakunin vào năm 1872 và trụ sở của Quốc tế Thứ nhất được chuyển đến New York, nơi tổ chức này chết mòn một cách lay lắt. Sự đối địch giữa Marx, một kẻ cố chấp nhỏ nhen mang phong thái giáo sư, với vị cựu sĩ quan bảnh bao của Quân đội Đế quốc Nga đã mang lại một sức tàn phá khốc liệt.
Marx cũng không hòa hợp với một nhân vật bảnh bao khác, Ferdinand Lassalle. Là con trai của một thương gia Do Thái ở Breslau và là người tổ chức đầu tiên của phong trào công nhân Đức, Lassalle là một nhân vật vô cùng đa màu sắc. Hết lần này đến lần khác bị buộc tội về các vi phạm chính trị này nọ, ông lại thường xuyên được tha bổng. Dũng cảm, hóm hỉnh, một người yêu cái đẹp và là một nhà viết kịch, ông không được lòng cả Marx lẫn Engels. Có mối quan hệ gắn bó lâu dài với Nữ bá tước Sophie Hatzfeld với tư cách là luật sư của bà, cuối cùng ông đã bị giết trong một cuộc đấu súng với một người Romania gần Geneva để tranh giành bàn tay và trái tim của Helene von Dönniges, con gái một nhà ngoại giao xứ Bavaria.
Về mặt trí tuệ, Lassalle không phải là người độc nhất vô nhị, nhưng ông có một bộ óc xuất sắc và đã xuất bản nhiều bài tiểu luận về nhiều vấn đề chính trị và xã hội khác nhau cũng như một cuốn sách về Heraclitus dưới góc nhìn của Hegel. Ông mơ ước về việc giải phóng người công nhân Đức thông qua sự hỗ trợ của nhà nước và đã đưa ra một lời kêu gọi tha thiết gửi tới William I nhằm biến Vương quốc Phổ thành một "nền quân chủ xã hội". Bismarck, người biết rất rõ và tôn trọng ông, đã nói trong bài điếu văn của mình trước Nghị viện rằng Lassalle là một người bảo hoàng triệt để, mặc dù không hoàn toàn chắc chắn liệu nước Phổ nên được cai trị bởi gia tộc Hohenzollern hay gia tộc Lassalle. Là một người trò chuyện xuất chúng, ăn mặc hoàn hảo không tì vết, một người sành ăn, người đàn ông có lối sống xa hoa này – đồng thời là thần tượng của giai cấp công nhân Đức – không thể tránh khỏi việc trở thành đối tượng bị Marx căm thù tột độ. Nếu ông sống lâu hơn – ông chỉ mới ba mươi chín tuổi khi qua đời – rất có thể ông đã tạo ra một bước ngoặt hoàn toàn khác cho sự phát triển của chủ nghĩa xã hội ở Trung tâm châu Âu và theo đó đối với thế giới. Marx hẳn đã thở phào nhẹ nhõm hơn khi đối thủ cạnh tranh của mình qua đời vào năm 1864. Ba năm sau, tập đầu tiên của cuốn Tư bản được xuất bản.
Những điểm yếu trong tư tưởng của Marx rất nhiều. Marx thời kỳ "trưởng thành" trở nên ít quan tâm hơn đến những cuộc tìm kiếm mang tính triết học. Sự vỡ mộng nói chung của ông do những thất vọng về chính trị (trên hết là sự thất bại của Công xã Paris) đã làm tăng thêm nỗi cay đắng, vốn đã bị đẩy lên cao bởi những lo toan triền miên về tài chính. Tính cách của ông đã xua đuổi tất cả bạn bè, ngoại trừ Engels. Ông tìm kiếm sự quên lãng trong vòng tay của người quản gia, Helene Demuth (cái tên mang ý nghĩa là "sự khiêm nhường"), người đã sinh cho ông một đứa con trai mà Engels, với sự trung thành, đã nhận là do chính mình tạo ra. (Câu chuyện thực sự mãi về sau mới bị rò rỉ.) Sự cay đắng có lẽ cũng đã đóng vai trò như một cái phanh kìm hãm tâm trí và công việc của ông, khiến chúng tiến triển rất chậm chạp. Sự cô đơn và cô lập đã khiến ông mắc phải những sai lầm nghiêm trọng chính xác là về đặc điểm tính cách con người, những sai lầm mà sau đó đã ảnh hưởng đến toàn bộ bối cảnh Marxist, chủ yếu là ở những quốc gia nơi chủ nghĩa Marx trở thành quốc giáo. Marx dường như đã không biết đến câu châm ngôn của Pascal rằng con người không phải là ác thú cũng không phải là thiên thần, và kẻ nào muốn biến con người thành thiên thần thì tất yếu sẽ hạ thấp anh ta xuống ngang hàng với ác thú – một tư tưởng cũng được thể hiện trong luận điểm của chúng tôi về đời sống tu viện cưỡng bách. Quả thực, "Thiên đường" cưỡng bách sẽ biến thành một địa ngục
Một sự "đoạn mạch" khác trong mạch tư duy của ông là do ông chối bỏ hệ tư tưởng, trong khi chính ông lại tạo ra một hệ tư tưởng. Ông có thể chỉ ra rằng những gì ông rao giảng không phải là một hệ tư tưởng – thứ vốn dĩ chỉ dựa trên những ý tưởng đơn thuần – mà nó đại diện cho một phác thảo về các sự kiện và quy luật đang hoạt động trên thế giới này. Ông chỉ đơn giản nói ra hình hài của những điều sẽ đến, mà sự kháng cự lại chúng là vô ích – giống như việc người ta không thể chống lại một dự báo khí tượng chính xác. Tuy nhiên, nếu thực sự là như vậy, thì tại sao lại có các phong trào, các đảng phái, những mưu đồ, cảnh sát mật, các trại tập trung, quân đội, chiến tranh, bộ máy tuyên truyền và các chương trình phát thanh? Chỉ để đẩy nhanh một "sự tiến hóa tự nhiên"? Trong trường hợp đó, chẳng phải người ta cần đến một chút kiên nhẫn hay sao? Những câu hỏi như thế này đã bị bỏ ngỏ, không có lời đáp trong một thời gian dài.
Dẫu vậy, Marx đã và vẫn có một sức hút khá phổ quát. Ông thu hút khía cạnh "cánh tả" bên trong chúng ta; ông nhân cách hóa một cám dỗ mà chúng ta phải vượt qua. Jean Paul trong tác phẩm Quintus Fixlein của mình nói rằng trong mỗi thế kỷ, Đấng Toàn Năng lại gửi cho chúng ta một thiên tài độc ác để cám dỗ chúng ta. Vào thế kỷ mười chín, linh hồn đó chính là Karl Marx.
C. Phái Fabian
Marx qua đời vào năm 1883. Chủ nghĩa xã hội Đức, tức Đảng Dân chủ Xã hội Đức, đã trải qua một giai đoạn vô cùng khó khăn. Ngày càng rõ ràng rằng nhiều ý tưởng và lý thuyết của Marx không đúng với thực tế và đời sống. Chủ nghĩa xét lại đã xuất hiện ngay trước mắt. Năm 1889, Quốc tế thứ hai được thành lập. Engels qua đời vào năm 1895. Đến thời điểm này, chỉ còn những kẻ cuồng tín mới tiếp tục khăng khăng rằng "các thế lực phản động" quyết tâm bằng mọi giá nhằm tiêu diệt, bóc lột và làm nhục giai cấp công nhân — đối tượng vốn đã có bạn bè, người ủng hộ và người bảo vệ ở khắp mọi tầng lớp lẫn phe phái xã hội. Một trong những lý do chính dẫn đến sự rạn nứt giữa Wilhelm II và Bismarck là sự khác biệt trong thái độ của họ đối với lao động có tổ chức và luật pháp xã hội. Vị hoàng đế trẻ tuổi mang khuynh hướng ủng hộ lao động. Bismarck đã phải nhắc nhở ông rằng các chủ sở hữu và giám đốc nhà máy cũng là thần dân của ông, những người kỳ vọng sự trung thành từ ông cũng như ông kỳ vọng sự trung thành từ họ.
Chủ nghĩa xét lại, hay đúng hơn là một phiên bản linh hoạt hơn của chủ nghĩa xã hội, cũng được khai sinh tại Anh. Vào năm 1883, một câu lạc bộ thảo luận đạo đức ở Luân Đôn đã sản sinh ra một nhóm đặc biệt, nhóm này dần mang đặc tính của chủ nghĩa xã hội. George Bernard Shaw, Sidney và Beatrice Webb (sau này là Nam tước và Phu nhân Passfield), cùng William Morris đều thuộc nhóm này. Đến năm 1887, "Hội Fabian" (Fabian Society) đã có một diện mạo rõ ràng. Ngay sau đó, các cuốn sách mỏng của phái Fabian (Fabian Tracts) bắt đầu ra lò liên tục từ xưởng in. Hội lấy tên từ Quintus Fabius Maximus Cunctator, vị tướng La Mã nổi tiếng với chiến thuật tiến hành Chiến tranh Punic lần thứ hai đầy ngập ngừng và thận trọng. Nói cách khác, hội đã áp dụng một phương thức nghiên cứu và quảng bá các ý tưởng Xã hội chủ nghĩa hoàn toàn khác biệt với thói giáo điều ở Châu Âu lục địa, đồng thời rất phù hợp với khuynh hướng nói giảm nói tránh, thỏa hiệp và các giải pháp nửa chừng vốn rất đặc trưng của người Anh (và có thể nói thêm là cả người Áo, những người có cách hiểu riêng cho thuật ngữ "vừa làm vừa mò").
Phần lớn lý thuyết kinh tế của phái Fabian do George Bernard Shaw đóng góp, người có những lập luận đầy thuyết phục cùng văn phong văn học sắc sảo, trở thành đề tài bàn tán của giới trí thức Anh. (Tuy nhiên, dòng máu Ireland trong ông thường khiến ông phát ngôn mang tính châm biếm, và ông có thể cực kỳ bất tuân quy chuẩn giữa những người theo quy chuẩn mới này — chẳng hạn như việc ông tán dương Mussolini đã dấy lên những tiếng la ó phẫn nộ.) Sidney Webb đã chỉ trích các lý thuyết của Marx về sự khốn khổ ngày càng gia tăng của giai cấp công nhân và sự sụp đổ tất yếu của toàn bộ hệ thống tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa Marx chính thống bị bác bỏ mạnh mẽ, tương tự như lý thuyết về đấu tranh giai cấp. Những ý tưởng này đơn giản là không hấp dẫn đối với tính cách của người Anh. Dẫu vậy, vẫn có sự hào hứng đáng kể dành cho việc quốc hữu hóa tư liệu sản xuất, bao gồm cả đất đai. Điều này phản ánh ảnh hưởng mạnh mẽ của người Mỹ Henry George và lý thuyết thuế duy nhất của ông.
Chỉ sau năm 1890, phái Fabian (về mặt này được Beatrice Webb cổ vũ mạnh mẽ) mới cố gắng gắn kết với thế lực đang lên của các tổ chức công đoàn. Những người phái Fabian nằm trong số những người sáng lập Đảng Lao động Độc lập vào năm 1893 và Đảng Lao động Anh vào năm 1900. Tuy nhiên, họ không chỉ tập trung vào Đảng Lao động mà còn cố gắng tuyên truyền trong hàng ngũ của các đảng khác. Họ đặc biệt thành công với cánh tả của Đảng Tự do, lực lượng dưới sự lãnh đạo của Lloyd George đã dần chuyển hướng sang luật pháp xã hội và các ý tưởng xã hội chủ nghĩa. Một người trẻ tuổi đầy tham vọng, từng rời bỏ Đảng Bảo thủ (Tories) với những ý tưởng rất cấp tiến, đã làm hài lòng Lloyd George và mê hoặc Beatrice Webb. Tên ông là Winston S. Churchill. Thật vậy, nhiều cải cách xã hội vĩ đại trước Thế chiến thứ nhất đã được Đảng Tự do ban hành nhưng lại được phái Fabian thúc đẩy, đề xuất và bảo trợ. Cương lĩnh được Đảng Lao động thông qua vào năm 1918 do Sidney Webb soạn thảo, và trong những năm sau đó, phái Fabian không chỉ hoạt động cực kỳ tích cực trong lĩnh vực luật pháp xã hội mà còn cả trong chính trị đối ngoại, nơi họ sau này đã ủng hộ mạnh mẽ Hội Quốc Liên và thúc đẩy một cách có phương pháp các mục tiêu của cánh tả trên toàn cầu.
Ảnh hưởng của phái Fabian đối với chính trường Mỹ đã và vẫn đang rất đáng kể. Họ luôn duy trì mối liên hệ mật thiết với một số trường đại học Mỹ và với Hiệp hội Chính sách Đối ngoại, tổ chức mà họ thường xuyên cung cấp các diễn giả để thuyết trình trên khắp nước Mỹ. Tiêu biểu cho số đó là Giáo sư Harold Laski, nổi tiếng với những bức thư trao đổi cùng Oliver Wendell Holmes, Jr., với những cách diễn đạt khéo léo và với trí tưởng tượng đôi khi không kiềm chế nổi của mình. Trong cuộc giải trừ vũ khí về mặt tinh thần của các quốc gia nói tiếng Anh trước Liên Xô, phái Fabian đã đóng một vai trò xuất chúng. Họ yêu thích sự giải trừ vũ khí – một niềm đam mê đã ảnh hưởng đến các chính sách lao động trong suốt những năm 1930 và, kết hợp với tư duy thiển cận của phe Bảo thủ (Tory), đã dẫn đến tình trạng thiếu chuẩn bị đầy nguy hiểm bủa vây khi mối đe dọa của Đức Quốc xã xuất hiện trên chân trời. Người ta thực sự không thể vừa giải trừ vũ khí, chế giễu "Đại tá Blimp", nhạo báng "chủ nghĩa quân phiệt", lại vừa có thể đứng lên chống lại những kẻ bắt nạt mặc áo nâu. Thật nguy hiểm khi chỉ dựa vào Hồng quân.
Mặt khác, phái Fabian đã cung cấp cho chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu nguồn đạn dược trí tuệ dồi dào. Một trong những người phái Fabian, J. A. Hobson, cùng với G. D. H. Cole, người khởi xướng "Chủ nghĩa Xã hội Công hội", là tác giả của cuốn Chủ nghĩa Đế quốc (Imperialism), xuất bản năm 1902. Cuốn sách này đã truyền cảm hứng cho Lenin viết cuốn sách mỏng Chủ nghĩa Đế quốc, Giai đoạn Tột cùng của Chủ nghĩa Tư bản, ra mắt vào năm 1915. Trong tác phẩm này, vị đảng viên Dân chủ Xã hội người Nga đang sống lưu vong ở Thụy Sĩ đã lập luận rằng chủ nghĩa tư bản, với tư cách là phương tiện bành trướng cuối cùng, phải tham gia vào các cuộc chiến tranh xâm lược không chỉ để chinh phục các thị trường mới, mà còn để đánh lạc hướng quần chúng khỏi cuộc đấu tranh giai cấp.
ủ nghĩa Fabian không chỉ đơn thuần là quan điểm được tổ chức và công bố của một nhóm trí thức. Nó đại diện cho một phiên bản cánh tả tương thích nhất đối với người Anh và người Mỹ. Chủ nghĩa Fabian đã đóng vai trò quan trọng không chỉ trong việc phá hoại niềm tin vào doanh nghiệp tự do, tính cá nhân và trách nhiệm cá nhân để ủng hộ cho Versorgungsstaat, "Quốc gia Chu cấp" (Provider State) chứ không chỉ là "Quốc gia Phúc lợi" (Welfare State), mà còn trong việc gieo rắc một bầu không khí ảo tưởng và hoang mang liên quan đến những mối đe dọa từ phương Đông. Về mặt tâm lý và trí tuệ, chủ nghĩa tự do giả hiệu của Mỹ, toàn bộ tư duy thiên tả không chỉ ở bờ Tây Đại Tây Dương mà thậm chí ở bờ Tây eo biển Manche đều mang ơn sâu sắc của chủ nghĩa Fabian, thứ mà ở khu vực đó, nói đúng ra, thường dung hòa với các quan niệm và khái niệm phổ biến. Tuy nhiên, hệ tư tưởng của phái "cánh tả ôn hòa" ở các quốc gia nói tiếng Anh hoàn toàn không vô hại và cũng không chỉ mang ý nghĩa học thuật. Như chúng ta sẽ thấy ở một chương khác, sự pha trộn giữa định kiến và sự thiếu hiểu biết này đã hai lần trong thế kỷ của chúng ta dẫn đến những thảm họa lớn mà hậu quả của chúng vẫn còn hiện diện với tất cả chúng ta. Nó thậm chí có thể dẫn đến những diễn biến tồi tệ hơn nữa.
Nguyên tác: Leftism: from de Sade and Marx to Hitler and Marcuse, 1974, Arlington House
Bản dịch: Lê Lam Kiều
