Khảo luận thứ hai về chính quyền - Chương 15: Về quyền lực gia trưởng

§169. Dù bên trên tôi đã có dịp nói về những quyền lực này một cách riêng rẽ, nhưng những nhầm lẫn lớn sau đó về chính quyền - theo như tôi giả định - đã xuất hiện từ việc lẫn lộn những quyền lực riêng biệt này với nhau, nên ở đây, có lẽ là không phải không thích hợp khi cùng xem xét chúng với nhau.

§170. Vậy thì, thứ nhất, quyền lực gia trưởng, hay quyền lực cha mẹ không là gì khác ngoài cái quyền cha mẹ có đối với con cái của họ để cai quản chúng, vì lợi ích của chúng, cho đến khi những người con này có thể sử dụng được lý trí, tức là một trạng thái hiểu biết mà dưới khía cạnh nào thì họ cũng có thể được cho là có năng lực nhận thức xem quy tắc đó có là luật của tự nhiên hay là luật của đất nước họ hay không, thì sẽ tự cai quản mình, bằng chính cái năng lực - mà tôi xin nói rằng - để nhận thức về luật pháp đó, như bao người tự do khác cũng sống dưới luật pháp như vậy. Tình cảm và sự nâng niu dành cho con cái mà Thượng đế đã vun trồng nơi lồng ngực cha mẹ, khiến hiển nhiên là đây không thể được dự trù để là một chính quyền chuyên quyền hà khắc, mà chỉ là để giúp đỡ, dạy bảo và bảo toàn con cái của họ. Ngoài điều xảy ra như sẽ xảy ra, như tôi đã chứng minh, không có lý do gì nó lại được cho là có thể mở rộng đến sự sống và cái chết của con cái họ vào bất cứ lúc nào, hơn sự mở rộng đó đối với bất kỳ ai khác; hoặc không thể có bất kỳ sự ngụy tạo nào về lý do để quyền lực cha mẹ này vẫn giữ đối với con cái khi họ đã trưởng thành, bằng sự khuất phục đối với ý chí của cha mẹ. [N]hững gì đi xa hơn việc một người đã tiếp nhận cuộc sống và giáo dục từ cha mẹ, là anh ta buộc phải tôn trọng, tôn vinh, biết ơn, trợ giúp và cấp dưỡng cho cả cha và mẹ, trong suốt cuộc đời mình. Và vì thế, đúng là chính quyền gia trưởng là một chính quyền tự nhiên, nhưng không hề tự mở rộng đến những mục đích và quyền tài phán của cái vốn thuộc về chính quyền chính trị. Quyền lực của người cha không hề chạm đến sở hữu của người con, là cái chỉ theo sự sắp đặt của chính anh ta mà thôi.

§171. Thứ hai, quyền lực chính trị là quyền lực mà mỗi người có trong trạng thái tự nhiên nhưng nay đã chuyển nhượng vào tay xã hội, và từ đây mà đến tay các nhà cai trị, là những người được xã hội đặt lên trên chính nó, bằng một sự uỷ thác công khai hoặc ngầm ẩn sẽ được sử dụng vì lợi ích và sự bảo toàn sở hữu của họ. Nay thì quyền lực mà mỗi người vốn có trong trạng thái tự nhiên - và là cái mà người đó trao cho xã hội, ở tất cả những trường hợp mà xã hội có thể bảo vệ cho anh ta - là nhằm sử dụng những phương tiện như thế cho việc bảo toàn sở hữu của chính anh, theo điều mà anh ta cho là tốt và từ sự cho phép của tự nhiên; và nhằm trừng phạt sự vi phạm luật tự nhiên của người khác, để có thể mang lại sự bảo toàn cao nhất cho chính anh và cả phần loài người còn lại (theo điều tốt nhất từ lý trí). [Đ]ể cho mục đích và phạm vi của quyền lực này, nằm trong tay của mỗi người ở trạng thái tự nhiên, nay trở thành cái bảo toàn cho tất cả những gì thuộc xã hội, tức cho toàn bộ loài người nói chung, nó không thể có mục đích hay phạm vi nào khác khi nằm trong tay của quan cai trị ngoài việc bảo toàn cuộc sống, tự do và tài sản của các thành viên xã hội, và vì thế không thể là một quyền lực độc đoán chuyên chế đặt trên cuộc sống và vận mệnh của họ, vốn là cái phải được bảo toàn ở mức cao nhất có thể được. [N]hưng quyền lực để làm ra luật pháp, và cùng với nó là các hình phạt, có thể nhắm đến việc bảo toàn cho tổng thể bằng việc cắt bỏ những bộ phận đã quá thối nát - và chỉ những bộ phận này thôi - đến mức chúng đe dọa một cơ thể tráng kiện và khỏe mạnh, là điều mà nếu không có, sẽ không có sự nghiêm khắc nào là hợp pháp. Và căn nguyên của quyền lực này chỉ là từ sự giao ước và thỏa thuận, từ sự đồng thuận hỗ tương của những con người đã làm nên cộng đồng.

§172. Thứ ba, quyền lực bạo chính là một quyền lực tuyệt đối, độc đoán mà một người có đối với người khác, nhằm lấy đi sinh mạng của anh ta bất cứ khi nào người này muốn. Đây là một quyền lực mà vốn không phải tự nhiên trao cho, vì tự nhiên đã không tạo nên sự khác biệt giữa người này với người khác theo cách như vậy. [Đ]ồng thời, cũng không có giao ước nào có thể được truyền đạt ở đây, vì người ta không có một quyền lực độc đoán như thế đối với sinh mạng của chính mình, tức không thể trao cho người khác một quyền lực kiểu như vậy đối với nó. [Q]uyen lực đó chỉ là kết quả của sự tước đoạt mà kẻ xâm lấn thực hiện đối với cuộc sống của chính mình khi ông ta tự đặt mình vào trạng thái chiến tranh với người khác; vì sau khi rũ bỏ lý trí, điều mà Thượng đế đã trao cho với tư cách là quy tắc [hành xử] giữa người với người, và giữa người với cái giao ước chung mà nhờ đó loài người hợp nhất trong xã hội và trong một tình bằng hữu, sau khi từ bỏ phương cách hòa bình mà lý trí truyền thụ, để sử dụng vũ lực của chiến tranh, mưu đồ những mục đích bất chính nhắm vào người khác, là điều ông ta không có quyền, và vì thế gây phẫn nộ trước việc chuyển từ sự tử tế sang những điều hung bạo - nay trở thành quy tắc về quyền của ông, sang việc sử dụng vũ lực từ sự hung bạo đó, ông ta đã khiến chính mình có khả năng bị tiêu diệt bởi người đã chịu thiệt hại, và phần loài người còn lại sẽ liên kết với người này trong việc thực thi công lý, như đối với bất kỳ kẻ hung bạo hoang dại hay kẻ cục xúc nguy hại nào khác, những con người mà với họ [chúng ta] không thể có xã hội lẫn an ninh¹⁰. Và vì thế, những người bị giam cầm, đã tham gia vào một cuộc chiến chính nghĩa và hợp pháp - và chỉ như thế - phải khuất phục một quyền lực bạo chính mà không xuất phát từ sự giao ước, cũng không có khả năng gì khác ngoài việc tiếp tục một trạng thái chiến tranh; vì giao ước nào mà có thể có được với một người vốn không phải là chủ nhân cuộc sống của chính mình, và điều kiện nào mà anh ta có thể thực hiện giao ước? Còn một khi anh ta được cho phép là chủ nhân chính cuộc sống của mình, quyền lực bạo chính độc đoán của chủ nhân anh ta sẽ chấm dứt. Đối với người mà vốn là chủ nhân của chính mình và cuộc sống của riêng mình, thì đã có quyền đối với những phương tiện bảo toàn nó, đến mức là ngay khi tham gia vào giao ước, tình trạng nô lệ chấm dứt, ông ta thoát ra khỏi quyền lực chuyên chế và đặt một kết thúc cho trạng thái chiến tranh, cùng bắt đầu những điều kiện [mới] với người bị giam cầm của ông.

§173. Tự nhiên đem lại cái đầu tiên trong số những quyền lực này, tức quyền lực gia trưởng, cho cha mẹ, vì lợi ích của con cái họ trong giai đoạn vị thành niên, để đáp ứng cho nhu cầu của chúng về năng lực và hiểu biết cách thức để quản lý sở hữu của chúng [sau này]. (Từ sở hữu được hiểu ở đây, cũng như ở những chỗ khác, nhằm nói đến sở hữu mà người ta có đối với cá nhân con người họ cũng như những tài sản của họ.) Sự thỏa thuận tự nguyện đem lại quyền lực thứ hai, tức quyền lực chính trị, cho các nhà cai quản, vì lợi ích của thần dân, nhằm bảo đảm cho họ về mặt chiếm hữu và sử dụng sở hữu của họ. Còn sự tước đoạt thì đem lại cái thứ ba - quyền lực bạo chính, cho những chúa tể, vì lợi ích của riêng họ, đặt lên những con người đã bị lột sạch mọi sở hữu.

§174. Ai xét đến sự xuất hiện và phạm vi riêng biệt, cùng những mục đích khác nhau của các quyền lực này, sẽ thấy một cách hiển nhiên rằng quyền lực gia trưởng đến gần với quyền lực của quan cai trị, trong khi quyền lực bạo chính thì lại vượt quá quyền lực thứ hai này; và sự thống trị tuyệt đối đó, dù đã tại vị, không hề là một hình thức của xã hội dân sự, là điều trái ngược với sự thống trị này, như là sự mâu thuẫn giữa quan hệ nô lệ với quan hệ sở hữu. Quyền lực gia trưởng chỉ là nơi mà thiểu số đem cho con trẻ, vốn còn yếu kém, đi đến chỗ quản lý được sở hữu của mình; quyền lực chính trị là nơi mà con người có sở hữu và tự mình quyết định về chúng; còn quyền lực bạo chính, khi đặt lên trên những điều như thế, là nơi mà không hề có sở hữu.

¹⁰ Tức là triệt tiêu sự tồn tại của họ.

Nguyên tác: John Locke, Two treatises of Government (Cambridge Text in the History of Political Thought), Cambridge University Press, 1960, 1967, 1988, 17th printing 2005

Bản dịch: Luận thứ hai về chính quyền - chính quyền dân sự, NXB Tri Thức, dịch giả Lê Tuấn Huy