[VIDEO] Hãy nắm giữ tâm trí của mình

Chào buổi sáng. Hôm nay chúng ta sẽ bàn luận về một chủ đề khá học thuật, nhưng tôi sẽ cố gắng trình bày nó theo một cách dễ hiểu nhất; và chủ đề này mang ý nghĩa như một sự định hướng xuyên suốt chuỗi hội nghị bởi vì tôi sẽ cố gắng trình bày, bằng cách này hay cách khác, những nội dung cơ bản trong cách tiếp cận của Rand và cách tiếp cận theo hướng triết học của những người ủng hộ quan điểm khách quan đối với vấn đề về ý chí tự do. Và về cơ bản, tôi sẽ chia bài nói chuyện hôm nay thành ba phần. Tôi muốn trình bày sơ lược về vấn đề giữa ý chí tự do và thuyết quyết định1 , và đặc biệt là cách vấn đề này được thảo luận và tranh cãi hiện nay. Sau đó, tôi sẽ chia sẻ một chút về cách Rand tiếp cận vấn đề mà theo tôi là khác biệt và có những điểm thú vị; khi bạn suy nghĩ về vấn đề này và khi bạn tiếp cận đến những phần tiếp theo trong chuỗi hội nghị nếu bạn thấy nó thú vị và muốn tìm hiểu thêm thì có một vài ý tưởng chủ chốt mà bạn nên đào sâu hơn trong quá trình nghiên cứu. Vậy nên, phần trình bày thứ hai của tôi sẽ nói đến khái niệm về ý chí tự do. Và phần thứ ba sẽ là về một vài hàm ý đạo đức, về nguyên tắc, về đạo đức, về những suy nghĩ liên quan đến trách nhiệm đạo đức, và những chủ đề này sẽ được thảo luận xuyên suốt chuỗi hội nghị.

Và bây giờ, hãy bắt đầu. Tôi sẽ bắt đầu với vấn đề về chí tự do trong thuyết quyết định. Và tôi muốn đưa ra, đây là “hai con đường khác nhau vào rừng”, mà tôi chắc chắn rằng hầu hết các bạn từng nghe nói đến. Đây là một vài dòng trong bài thơ “Con đường không được chọn” của Robert Frost2 . Và đây là một vài cách giải thích thường gặp của những dòng thơ này mà theo tôi, nếu bạn thực sự đọc hiểu bài thơ thì sẽ nhận ra những cách giải thích này không đúng với ý tưởng của bài thơ, nhưng đây là cách diễn giải phổ biến. Theo tôi, điều đó quan trọng, rằng đây là cách mọi người đọc hiểu bài thơ này. Và đó là “Đường rừng rẽ đôi hai lối, và tôi, tôi chọn con đường có ít người đi, và điều ấy làm nên tất cả khác biệt”. Và một cách giải thích thường gặp đó là có một người, một cá nhân đứng đó, khi anh ta bắt gặp một ngã ba đường, anh ta cần đưa ra một quyết định quan trọng. Và anh ta có thể làm điều đó, anh ta chính là người đưa ra quyết định, đưa ra lựa chọn; và chính thời khắc đó, chính lựa chọn đó định hình và góp phần quyết định tương lai của anh ta, một con người mà anh ta sắp sửa trở thành. Và trong bài thơ, anh ta không chọn con đường mà mọi người thường đi, anh ta lựa chọn con đường ít người đi hơn, và nếu bạn suy nghĩ dựa trên bối cảnh là ở nước Mỹ, vì nhà thơ là người Mỹ, thì đó chính là tinh thần cá nhân và sự tự do kiểu Mỹ. Đó là đi con đường mới, con đường ít người đi. Vì vậy, mọi người dựa vào điều này để xem đó như là khái niệm của cái gọi là có lựa chọn, có ý chí tự do và tầm quan trọng của điều đó. Vậy thì, một quan điểm phổ biến ngày nay mà tôi nghĩ Tiến sỹ Brook3 đã đề cập đến một chút trong cuộc tranh luận về bất bình đẳng ngày hôm qua, đặc biệt, nếu bạn đang nói về góc độ có học thức hơn, và khi chúng ta nói về góc độ có học thức và khoa học, thì quan điểm phổ biến này là “điều như thế hoàn toàn không tồn tại”, vì vậy, hoàn cảnh trong bài thơ hoàn toàn là ảo tưởng. Tôi nghĩ đó là một quan điểm khá phổ biến ngày nay. Tôi sẽ nói đến hai nhân vật nhưng sẽ tập trung nhiều hơn vào một người, và cả hai là nhân vật nổi tiếng, họ lập luận hoàn toàn lý thuyết; nhưng họ cũng là những trí thức công khai, đó là Steven Pinker và Sam Harris; và cả hai đều nổi tiếng, người trong hình này là Steven Pinker trong Chương trình Colbert Report và Harris trên kênh CNN. Pinker phát biểu “Tôi không tin là có sự tồn tại của Ý chí tự do”. Harris nói “Ý chí tự do chỉ là ảo tưởng”. Harris có một cuốn sách, và tôi sẽ nói một chút về nó, một cuốn sách ngắn, vì nó khá ngắn, chưa tới 100 trang nói về vấn đề Ý chí tự do. Và theo tôi, một quan điểm chủ đạo hiện nay là: hoàn toàn không có Ý chí tự do, đó chỉ là một sự ảo tưởng. Và tôi muốn trình bày một chút nguyên nhân đối với cách nghĩ này, và tất nhiên, đó không thể là lời giải thích làm hài lòng những cách suy nghĩ khác nhau. Nhưng tại sao lại cho rằng quan điểm đó đúng? Tôi muốn chỉ ra một sự việc mà họ đã nói theo hướng tích cực, từ một dạng bằng chứng xác thực hay một lý do xác thực, và sau đó là một lý lẽ phủ định, và tôi nghĩ lý lẽ phủ định khá quan trọng trong việc xem xét những cuộc tranh luận diễn ra như thế nào, và tại sao, tại sao ngày nay có những sự phản đối ở khắp nơi đối với sự tồn tại của ý chí tự do. Và tóm gọn lại, những lý lẽ xác thực có một sức hấp dẫn đối với khoa học. Và tôi chiếu lên đây hình ảnh của hệ mặt trời và cuộc cách mạng Khoa học với sự phát triển và tiến xa trong kiến thức khoa học của chúng ta ngày nay; rằng chúng ta biết là sự vận hành của thế giới và vũ trụ giống như cơ chế quay của một chiếc đồng hồ, và đây là một cách mô tả ẩn dụ thường được sử dụng, chẳng hạn, Harris cũng đã sử dụng cách mô tả này: Vũ trụ vận hành giống như cơ chế quay của một chiếc đồng hồ vậy nên bạn có thể tiên đoán được, nếu bạn biết vị trí của các hành tinh thì bây giờ thì bạn có thể tiên đoán đầy tự tin, một năm sau thì vị trí của các hành tinh ở đâu, mối liên hệ giữa các hành tinh đó, bạn có thể dự đoán về thiên thực, và những hiện tượng khác tương tự, và bạn phán đoán với đầy sự tự tin. Và cấp độ của những dự đoán này đó là “à, nó đúng đối với mọi vật trên thế giới và trong vũ trụ, nó đúng đối với con người”.

Và bây giờ chúng ta quay trở lại với hình ảnh liên tưởng trong bài thơ của Frost. Vâng, con người đang đứng ở ngã ba đường này, nếu bạn đã biết anh ta là ai, toàn bộ câu chuyện về anh ta một năm về trước thì bạn có thể giải thích lý do, bạn có thể nói anh ta sắp sửa có mặt ở ngã ba đường đó, và bạn có thể báo trước về con đường anh ta sẽ chọn để bước tới. Điều này hoàn toàn được xác định trước, giống như cơ chế quay của chiếc đồng hồ. Đây chính là một mảnh ghép quan trọng của bằng chứng xác thực hay một lý lẽ xác thực, và tôi nghĩ đó là một phần lý do cho sự thu hút của thuyết quyết định đối với đám đông. Nhưng có những điều thú vị cần chú ý, dù chỉ là sự thu hút với khoa học. Đầu tiên, họ sẽ nói với bạn rằng bạn không thể đoán trước được hành vi của con người; và chúng ta không có đủ căn cứ để nói rằng: “à, vâng, tôi có thể nói với bạn, một năm sau kể từ thời điểm này, đây sẽ là điều mà người đó sẽ thực hiện; đây là nơi anh ta sẽ đi đến, sự việc xảy ra vào đêm qua là khi một ai đó nói, à từ một năm trước anh ta đã có thể kể: bạn sắp sửa khoác lác trong hội thảo này, vào lúc này bạn sắp sửa lên chuyến máy bay đó, và vâng vâng”. Tất cả đều có thể dự đoán được? Không, chúng ta không thực sự có thể làm được như vậy. Và ngay cả như vậy, họ có thể sẽ nói rằng “à không, sự thật không phải là mọi thứ được quyết định bởi các yếu tố tiền đề” ngay cả khi bạn tìm kiếm trong giới khoa học. Vâng, ví dụ, đây là hình ảnh Pinker ngày xưa. Ông ta là một người khá cởi mở về chủ đề này. Ông ta không tin vào ý chí tự do nhưng ông ta cũng không nghĩ chúng ta ở trong một vị thế nào đó để có thể biết trước được hành động của con người. Việc đó không dễ dàng và các chứng cứ liên quan thì rất phức tạp. Vì vậy, theo cách hiểu này thì có một giả thiết là ở một thời điểm nào đó chúng ta sẽ có thể dự đoán sự việc bởi vì nó xảy ra như cách vận hành của chiếc đồng hồ. Nhưng, rồi một ý kiến khác, một trích dẫn từ cuốn sách của Harris,  và nếu bạn có đọc sách về chủ đề ý chí tự do, thì “à, không, đó không phải là trường hợp, thậm chí là thuộc về khoa học”, và ông ta đã nói rằng trong một phạm vi cho phép nhất định, rằng “mọi thứ được quyết định bởi yếu tố tiền đề”. Và một câu hỏi đặt ra là: à, tại sao lại không nghĩ rằng điều đó hoàn toàn đúng với con người, và cũng có thể đúng với cả một vài động vật bậc cao rằng họ hành động theo cách không xác định trước. Nghĩa là bạn không thể chỉ nhìn vào các yếu tố tiền đề và nói rằng đây là cách họ sẽ thực hiện, rằng họ thực hiện theo một cách khác, rằng đó là một phần của việc họ có ý chí tự do, và đó không phải là bạn nhìn thấy chính mình tại ngã ba đường, và rằng tất cả đã được xác định, tất cả những yếu tố tiền đề đã quyết định bạn sẽ đi đâu. Không, nó không quyết định được. Tại sao, nếu điều đó, nếu họ có thể thừa nhận điều đó xảy ra với những sự vật khác trong vũ trụ, tại sao không công nhận điều đó và nghĩ, vâng, đó là một khả năng có thể xảy ra đối với con người? Và đây chính là khởi điểm cho những lý luận trái chiều vì theo tôi họ không thực sự chấp nhận sự việc đó như một khả năng có thể xảy ra. Và đây là bức tranh “Chúa trời tạo ra Adam” ở Nhà nguyện Sistine.

Tôi nghĩ không may lắm khi có một sự kết nối ở đây, và họ xem nó như một kiểu hiển nhiên là có sự kết nối giữa ý chí tự do và tôn giáo, hay ý chí tự do và năng lực siêu nhiên. Vì vậy, khi sáng tạo ra Adam, Chúa trời đã thổi hồn cho Adam. Chúa trời đã tạo ra một linh hồn cho Adam với ý chí tự do, và đây là một sự chấp nhận của họ, rằng để có ý chí tự do, thì nó như thể là một dạng tôn giáo thần thánh được đưa vào trong thế giới tự nhiên từ các thực thể siêu nhiên. Và là một nhà khoa học, và thành viên trong cộng đồng ấy, chúng ta quan tâm đến thế giới tự nhiên, chúng ta không nghĩ rằng có sự tồn tại của thế giới siêu tự nhiên trong tầm kiểm soát của chúng ta và thực sự góp phần định hình nên thế giới tự nhiên. Vì vậy, nếu sự kết nối đó, nếu có một sự kết nối sẵn có, đó cũng chính là định hướng cho họ, thì tại sao họ không thực sự chấp nhận khả năng sẽ có thể có ý chí tự do; bởi vì họ cho rằng, để hành động theo một cách khoa học hoàn toàn tự nhiên bạn phải loại bỏ ý chí tự do. Vì vậy, ở đây, ví dụ như Pinker đã nói “hành vi của con người không liên quan đến “năng lực thần bí nào đó”” và từ “thần bí” khá là quan trọng ở đây. Nó là năng lực thần thánh nào đó, một vài mảnh vỡ còn sót lại của sự mê tín, và vân vân, chúng ta không cần chúng trong khoa học, chúng ta không thể thừa nhận nó, đó là sự gạt bỏ ý chí tự do đến từ phía tiêu cực. Nhưng có một điều gì đó khá lạ, và đến cuối cùng tôi nghĩ là một điều gì đó rời rạc về cách nhìn thế giới và cách nhìn con người của người theo thuyết quyết định, và tôi muốn nêu ra vấn đề này như một cách dẫn dắt đến cách nghĩ của Ayn Rand về vấn đề ý chí tự do. Vì vậy, nếu bạn muốn tiếp tục ấp ủ ý tưởng rằng những yếu tố tiền đề toàn quyền quyết định hành động của họ, hành động của mỗi con người, của mỗi cá nhân, bạn phải nhớ kỹ 2 điều sau. Đầu tiên, là điều tôi đã nêu ra ở trên, chúng ta không biết những yếu tố tiền đề là gì (vì vậy, trích dẫn lại câu nói của Pinker4 ), chúng ta không biết, chúng ta không ở vị thế để dự đoán trước. Bạn nên áp dụng điều này đối với chính bản thân bạn, và một phần lý do tôi thích Harris là vì ông ấy rất cởi mở theo cách nhất định trong quan điểm và những ngụ ý trong quan điểm của ông ấy. “Bạn không kiểm soát quyết định và đánh giá của bản thân bạn, và bạn thậm chí không biết những yếu tố nào thực sự quyết định hành động của bạn”, ý tôi, đó chính là sự việc. Và đây là Harris (Tôi không biết, xin lỗi, tất cả những hình ảnh liên quan đến Harris mà tôi lưu trữ đã biến mất) nhưng đây là trích dẫn từ Harris5 . Và nếu bạn đã đọc cuốn sách, thì đây là quan điểm của ông ấy, cũng như là một trong những ý kiến mà bạn đã nghe Tiến sĩ Brook đã trình bày ngày hôm qua trong chủ đề về tự xem xét nội tâm khi bạn nhìn vào bên trong cách vận hành của tâm trí của chính bạn. Ông ấy đã đưa ra một ví dụ thế này, và đó là một tình huống thường gặp. “Bạn đang đấu tranh để tiết kiệm tiền nhưng bạn cũng bị cám dỗ bởi một cái máy tính mới. Quyền tự quyết là đâu khi một trong những mong muốn đối kháng, chẳng hiểu sao...” (giờ, tôi muốn nhấn mạnh từ “chẳng hiểu sao” nhưng đó là từ ngữ của ông ta) “chẳng hiểu sao lại đánh bại đối thủ của nó”. Vâng, bạn vừa thấy có 2 sự đấu tranh, bạn cố gắng tiết kiệm tiền để đi học, hay bạn muốn mua một căn nhà, và bạn bị cám dỗi bởi chiếc máy tính Mac đời mới nhất này và bạn muốn mua nó, nhưng à nó sẽ làm thâm hụt một phần trong khoản tiền tiết kiệm của bạn. Và bạn thấy chính mình đang làm những điều này, và bạn hoặc là “vâng, tôi quyết định sẽ tiết kiệm tiền để đi học hay để mua nhà”, hoặc là bạn sẽ thấy chính bạn ở trong cửa hàng đang mua một cái máy tính, và nó không thể giải thích được. Bạn đang phải đấu tranh giữa 2 điều, và chỉ có một sự lựa chọn, và bạn không biết tại sao, bạn không biết yếu tố nào dẫn đến điều đó. Chính điều đó như tôi nói, nếu bạn đọc cuốn sách về ý chí tự do, nó là... và tôi nghĩ nó là sự việc diễn ra, vâng, chính là như vậy. Bạn không biết điều gì đang kiểm soát bạn bởi vì bạn đang không kiểm soát chính mình, một điều gì đó đang kiểm soát bạn mà bạn không hề biết. Vậy, đó là cách bạn nghĩ về nó, nhưng hãy chú ý rằng nếu bạn áp dụng chúng thì hầu hết các ví dụ của Harris giống như thế này, một sự đấu tranh giữa việc tiết kiệm tiền và cám dỗ bởi một chiếc máy tính mới; trong một buổi sáng, bạn sắp sửa uống một tách trà hoặc cà phê, chính là kiểu ví dụ như vậy. Nếu bạn thay đổi ví dụ một chút, bạn sẽ nhìn thấy một cái gì đó thực sự lạ và có vấn đề; và đó chính là điều mà Rand chỉ ra, nhưng bà ấy không khác biệt hay đơn độc trong việc chỉ ra điều này, đây là một kiểu phê phán hay chất vấn được nêu lên về thuyết quyết định, và đó như là thế lưỡng nan trong thuyết quyết định. Làm sao bạn biết thuyết quyết định là đúng?

Có một trích dẫn từ Harris như sau, biến chuyển một chút từ đó “bạn đang đấu tranh để chỉ ra liệu thuyết quyết định có đúng hay không”, giống như một vài người trong căn phòng này, bạn đang nghĩ về vấn đề này, “nhưng bạn cũng lại bị thu hút bởi ý tưởng về ý chí tự do. Quyền tự quyết là đâu khi một trong những mong muốn đối kháng, chẳng hiểu sao, lại đánh bại đối thủ của nó?” Vâng, Harris đã tưởng rằng, ý tôi là, ông ấy đang viết một cuốn sách về điều đó, ông ta nghĩ về vấn đề thuyết quyết định và ý chí tự do; và thật bất ngờ, ý niệm về thuyết quyết định đã chiến thắng trong tư tưởng của ông ta; và một vài đối thủ của ông ấy suy nghĩ về vấn đề này, cũng thật bất ngờ, ý tưởng ý chí tự do chính là điều họ cho là đúng, kiểu như việc tại sao cái này là sự thật còn những cái khác thì không. Bạn không biết điều gì đã dẫn dắt đến những quan điểm này. Và tôi nghĩ nếu bạn không điều khiển được tâm trí bạn, thì thực sự đó là cách cần phải có để nhìn nhận về quan điểm này, nhưng đó là cách rời rạc vì bạn không thể áp dụng quan điểm này vào chính bạn. Nếu ông ấy thực sự nghĩ về bản thân ông ấy theo kiểu “tôi đã được định đoạt để chấp nhận thuyết quyết định”, thì sẽ không có cơ hội cho suy nghĩ “nó có lý, nó đúng đắn, nó có thật”. Vậy, theo tôi, cuối cùng thì có điều gì đó thực sự không ổn và không ăn nhập về quan điểm thuyết quyết định, nhưng điều đó không nói với bạn làm thế nào để nghĩ về vấn đề ý chí tự do, nó chỉ nói rằng có điều gì đó không liên quan trong quan điểm này. Vậy nên, bây giờ, điều mà tôi muốn trình bày là cách Ayn Rand suy nghĩ về vấn đề ý chí tự do, và có một điều quan trọng là cách bà ấy nhìn nhận vấn đề này khá khác biệt, khác so với cách Harris nhìn vào vấn đề này, và một ví dụ điển hình là “vâng, tôi phải tiết kiệm để đi học hay tôi phải tiết kiệm để mua nhà; đầu tiên thì tôi định mua một cái máy tính, tôi định pha cho mình một tách trà vào buổi sáng, tôi định pha cho mình một tách cà phê vào buổi sáng”-những quyết định về một sự việc cụ thể, tôi đưa ra những nội dung cụ thể, trà hay cà phê, tiết kiệm tiền hay là chi tiền mua máy tính. Nếu đó là tất cả những gì bạn có khi bạn nghĩ về vấn đề ý chí tự do, thì bạn sẽ không thể biết được sự kiểm soát nào mà một người thực sự có trong đời.

Vì vậy, tôi nghĩ một trong những nhận thức quan trọng và một trong những điều cần nhớ đối với bài nói chuyện của tôi (nếu bạn có thể nhớ điều gì đó), thì đó là quan điểm khác biệt của chủ nghĩa Khách quan, của Rand về vấn đề ý chí tự do. Theo bà ấy, bạn cần phải cân nhắc lại vấn đề và nhìn nhận nó ở một góc độ khác. Góc độ khác chính là: theo bà, chúng ta đang nhìn nhận sai chỗ đối với khía cạnh chưa đúng đắn của việc chúng ta sử dụng tâm trí-vấn đề chủ yếu không phải là về nội dung (về việc tiết kiệm hay mua một cái máy tính, đặt mua một viên kem socola hay vani, tự chuẩn bị cho mình một tách trà hay cà phê), mà là về sự vận hành hay một quá trình mà tâm trí bạn cam kết. Vì vậy, chủ yếu, đó không phải là vấn đề nội dung, ý chí tự do là về những hành động hay quá trình mà tâm trí bạn cam kết hoặc không cam kết và đó là sự kiểm soát cơ bản và nền tảng; và rồi ảnh hưởng đến quyết định mà bạn đưa ra và tiến tới; và ảnh hưởng đến lựa chọn mà bạn đưa ra cho một vấn đề cụ thể, ví dụ “bạn có sắp sửa tiết kiệm tiền hay bạn vung tiền để mua một chiếc máy tính Mac mới?”. Những quyết định đó được thực hiện sau một quá trình xem xét trong ngữ cảnh của việc bạn đã kích hoạt tâm trí bạn hoặc không hoặc sắp đặt nó. Xét về khía cạnh quá trình tư duy, đây là những gì đang xảy ra, những hoạt động đang thực hiện. Vì khi nói về ý chí tự do, Ayn Rand nhìn nhận vấn đề cơ bản là cần phải tự đối thoại nội tâm, để trở thành một cơ chế tự ý thức trong cách bạn kiểm soát chính bạn, và đó là quan sát việc bạn làm và có thể áp đặt quyền kiểm soát lên tâm trí bạn, điều chúng ta đang cố gắng thực hiện là chuyển hóa thành từ ngữ và ngôn ngữ để khái quát hóa hoạt động mà chúng ta thực hiện và bằng cách đó chúng ta có thể kiểm soát được tâm trí của chính chúng ta. Và theo tôi, một trong những cách để thực hiện là (bởi vì chúng ta chỉ tiếp cận trong nhận thức, chúng ta tự ý thức, chúng ta có sự ý thức về tâm trí của chính chúng ta chứ không phải sự vận hành tâm trí của người khác), một trong những cách để chuyển hóa thành từ ngữ và để khái niệm hóa (một trong các cách khi lần đầu tiên bạn làm việc này) là sử dụng phép ẩn dụ hoặc phép so sánh đối với sự việc ở thế giới bên ngoài, để nhiều người có thể tự quan sát được. Vì vậy, tiêu đề ở phần đầu “Nắm giữ quyền kiểm soát tâm trí bạn” là một phép ẩn dụ. Tôi không biết đang có vấn đề gì với file trình chiếu nhưng chúng ta đã mất tất cả hình ảnh. Và tôi đã có một hình ảnh ở đây, một chú ngựa đeo dây cương. Hình ảnh ấy đồng nghĩa với việc bạn có quyền kiểm soát như bạn mong muốn. Vậy, bà ấy đã đưa ra nhiều kiểu phép so sánh hay ẩn dụ mà bạn có thể đặt tâm trí của bạn ở trạng thái sẵn sàng; nếu bạn nghĩ về một chiếc xe hơi đang được đặt ở chế độ số không, nó không thể đi đâu; nếu bạn đặt nó ở chế độ khởi động, bạn đang đặt chiếc xe vào trạng thái sẵn sàng chuyển động. Đó là trạng thái cơ bản để bạn có thể gắn kết với hoạt động. Bạn có thể điều khiển nó giống như một chú ngựa với dây cương, và nó sẽ phi nước đại, có hoạt động nào đó đang diễn ra. Để nắm giữ quyền kiểm soát, nghĩa là bạn có thể chiếm được quyền kiểm soát hoạt động đó, và đó là quyền kiểm soát cơ bản của bạn đối với tâm trí của chính mình.

Hãy xem lại ví dụ này, một ví dụ của Harris. Bạn sắp sửa tiết kiệm tiền để học đại học, hoặc bạn sắp sửa chi tiền mua một cái máy tính, một cái máy tính Mac mà bạn rất cuồng. Thay vì nghĩ như vậy, chỉ một trong hai mong muốn giành thắng lợi: tôi thấy chính mình ở ngân hàng để ký quỹ khoản tiền lương vào ngân hàng, hoặc tôi nhìn thấy chính mình ở cửa hàng Mac, đang mua một cái máy tính; và thật không thể giải thích được. Làm thế nào một trong những điều này có thể xảy ra, lần tới có lẽ một điều khác sẽ xảy ra, chẳng ai biết được. Thay vì suy nghĩ theo cách đó, hãy nghĩ xem điều gì thực sự sẽ xảy ra, bạn đang tự xem xét và lựa chọn điều gì nếu bạn thực sự đưa ra quyết định, có tất cả các hoạt động mà bạn đang kiểm soát. Ví dụ như “tại sao tôi đang cố để tiết kiệm tiền? Tại sao tôi bị phát cuồng vì chiếc máy tính này? Có phải chỉ bởi vì tôi luôn muốn có được những công nghệ mới nhất trong máy tính? Vậy nên, đây là một phần và đây chính xác là lý do tôi để dành một khoản tiền, bởi vì tôi biết tôi luôn luôn hành xử như vậy, và tôi sẽ không bao giờ có thể tiết kiệm đủ tiền cho việc học đại học nếu tôi làm như vậy”. Và bạn có thể nghĩ về điều này. Bạn có thể tự xem xét và suy nghĩ, “vâng, đây chính xác là lý do tôi để dành khoản tiền này; và vâng tôi không thể chống lại sự cám dỗ đó để không mua nó”, hoặc sự việc sẽ như thể là “tại sao tôi lại phát cuồng như vậy? À, cái máy tính hiện tại của tôi đã bị chậm rì, và tôi mất rất nhiều thời gian chờ đợi nó khởi động lại hệ thống, và nó lại bị đứng, và có nhiều thứ khác.

Vậy thì hoàn toàn dễ hiểu nếu tôi mua một cái máy tính mới. Vì vậy, ngay cả khi tôi cố gắng tiết kiệm, tôi sẽ cố gắng tiết kiệm những khoản chi khác, bởi vì tôi thật sự cần chiếc máy tính này; hoàn toàn hợp lý khi tôi bị cám dỗ để mua máy tính bởi vì tôi thực sự cần và thực sự rất bất tiện cho tôi nếu không mua nó”. Bạn có thể thực hiện hành vi đó, suy nghĩ đó, một điều gì đó, và nó giải thích được, đó không phải là một điều gì kỳ lạ, kiểu tại sao bạn làm việc này hay tại sao bạn làm việc kia. Nhưng nó không..., chúng ta không nói về nội dung, chúng ta nói về hoạt động hay quá trình mà tâm trí bạn kết nối và Rand nghĩ rằng, điều đó hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của bạn. Đó là lựa chọn của bạn, đó như là điều cốt yếu hay trọng điểm của sự lựa chọn, đó là điều bạn có thể điều khiển. Vì vậy, trong ví dụ này, bà ấy mô tả rằng bạn có thể suy nghĩ, và bạn có thể tự đặt câu hỏi cho chính mình, và bạn có thể điều khiển tâm trí mình. Vì vậy, một trong những cách mà bà ấy xem xét vấn đề này, và Tiến sĩ Brook đã tiếp cận nó ngày hôm qua, đó là chọn lựa tư duy hoặc không tư duy, nhưng tư duy là một quá trình, một hoạt động, và bạn có thể kích hoạt chế độ khởi động và định hướng, và điều khiển, hoặc bạn không thể làm vậy. Và đó là một cách, không sử dụng phép ẩn dụ. Vậy, nắm giữ quyền kiểm soát, đặt tâm trí bạn ở chế độ sẵn sàng, hay sử dụng phép ẩn dụ để nêu bật vấn đề, đó là hoạt động, nhưng chúng ta đang nói về hoạt động tinh thần, và hoạt động tinh thần căn bản theo cách này chính là tư duy. Nhưng, bà ấy diễn tả theo cách khác, bạn có thể thể thiết lập hoạt động hay cách vận hành cơ bản của tâm trí bạn; hay hiểu theo cách khác, bạn có thể thiết lập mức độ cảnh báo hay nhận thức cơ bản. Như thế, bà ấy thường diễn đạt: Bạn có thể thiết lập mức độ tập trung của bạn, và tập trung nghĩa là suy nghĩ/tư duy, đó là một khía cạnh về sự ý thức của tâm trí bạn, cố gắng nắm bắt lấy đặc tính của nhận thức đó; vì vậy, nếu bạn chỉ nghĩ, không phải ở mức độ suy nghĩ toàn diện mà chỉ một phần, ở mức tiền thân của tư duy, của chính nhận thức cảm tính và đặc biệt nếu bạn tư duy liên quan đến nhận thức thị giác, thì vấn đề của sự việc có thể là tiêu điểm, thế giới có thể là tiêu điểm, ở đó, bạn nắm bắt càng nhiều những gì đang diễn ra-bạn càng thu nhận được nhiều; hoặc so với việc mất tập trung thì mọi thứ hoàn toàn mờ nhạt, mơ hồ bạn không thể nắm bắt được nhiều. Theo tôi, với một người bình thường, có hoạt động não bộ v,à hệ thống giác quan bình thường, ý tôi là, bạn mở mắt (và đó không phải là điều đầu tiên vào một buổi sáng) bạn mở mắt nhìn, thế giới là tiêu điểm; nếu bạn từng nhận một cú đấm mạnh vào đầu hay một cái gì đó tương tự như vậy; lần nọ, tôi đã bị một cái trượt patin lướt qua, đập mạnh thẳng vào đầu tôi, và tôi hiểu ẩn ý của “thấy ông sao” là gì, và đó là lần đầu tiên tôi hiểu được như thế, vì mọi thứ khá mờ nhạt, bạn không thể nhận thức rõ, ý thức của bạn không tập trung, nó đang thu nhận những đặc điểm hay khía cạnh của ý-thức-không-tập- trung nếu bạn đang nhận diện mọi thứ bằng nhận thức thị giác.

Và theo Rand, hiện tượng tương tự của các sự vật nằm trong khả năng tập trung của bạn khi bạn đang tư duy, khi bạn đang sử dụng tâm trí, ở đây, không phải hệ thống nhận thức cảm tính mà chính là tâm trí bạn, đó là cùng kiểu thuộc về sự khác biệt của những việc rõ ràng hoặc không rõ ràng, nhưng ở góc độ tâm trí hay tư duy, đó là việc bạn hoàn toàn có khả năng kiểm soát, đó là một trạng thái mà bạn có thể lựa chọn hoặc bạn có thể muốn, đó là bạn có thể đặt chính mình vào trong sự tập trung hoàn toàn, hay tập trung một phần hay hoàn toàn không tập trung. Và một cách nghĩ về việc này..., theo tôi, đó là khi bạn đang tập trung, bạn nắm bắt được trọn vẹn thế giới xung quanh. Bạn có thể nghĩ về nó, như thể sẵn sàng để ứng phó với thế giới xung quanh theo cái cách mà bạn có-khả-năng hay là cách tốt nhất mà bạn hiện đang có, hoặc cách mà bạn có thể thực hiện. Và đó là lý do tại sao theo một cách nào đó việc tập trung chủ yếu hơn việc suy nghĩ bởi vì không phải khi bạn đang tập trung bạn mới phải suy nghĩ, quy tắc là bạn đang trong tư duy tri giác nào đó, mà đó là năng lực và mức độ nhận thức và sự tỉnh táo của bạn đang trong tầm kiểm soát. Và một lần nữa, đó là về mặt hoạt động và tiến trình của trí óc, không phải chủ yếu về nội dung; rằng đó là vấn đề bạn lựa chọn, tiếp sau là một kiểu tư duy và nó là một phần của toàn bộ quá trình tư duy, nhưng nó không phải là phần trọng yếu của vấn đề, phần trọng yếu là đặc tính và những hoạt động đang diễn ra, và đặc trưng của hoạt động đó. (Giờ, có hai hình ảnh, không được đẹp cho lắm.) Và những hình ảnh đó sẽ nói cho bạn biết về chính câu chuyện của chúng. Vì một lần nữa tôi nghĩ sẽ hữu ích khi tách riêng vấn đề tập trung và việc ngẫm nghĩ về vấn đề này ở khía cạnh nhận thức, những kiểu nhận thức khác nhau và mức độ của nhận thức. Và một hình ảnh đó là, và tôi chắc chắn là tất cả các bạn đều đã từng thấy, một chú chó lười biếng đang nằm dài dưới đất, và sắp sửa ngủ gục. Đó không phải là mức độ nhận thức hay tỉnh táo cao.

Và nếu bạn nghĩ về nó như một chú chó canh gác, nếu chú chó đó đang có nhiệm vụ canh gác một ngôi nhà, thật dễ để đột nhập vào bên trong căn nhà, ý tôi là một gã nào đó có thể nhón chân và bước nhẹ qua, chẳng có bất kỳ tiếng động gì xảy ra, và chú chó đó sẽ vẫn nằm yên trong trạng thái lim dim ngủ. Và đây là một hình ảnh khác của một chú chó đang vểnh đôi tai lên, đầy ý thức và cảnh giác. Nó sẵn sàng đối phó với tình huống này, và đó là những mong đợi của bạn cho một chú chó canh gác và nếu ai đó đột nhập vào bên trong căn nhà, chú chó ấy sẽ tấn công hoặc bắt đầu sủa. Chú chó ấy đang cảnh giác và sẵn sàng đối phó với tình huống này, và nếu bạn nghĩ về tình huống này theo cách đó, thì theo bà ấy, vì tâm trí và suy nghĩ hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của bạn: Bạn có thể ở trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê của chú chó đang nằm dài dưới đất ngủ gục, đó là đặc tính hay khuynh hướng nhận thức của bạn-mức độ nhận thức, hoặc bạn có thể giống như chú chó với đôi tai vểnh lên, sẵn sàng đương đầu với cả thế giới. Và bạn có thể sẽ quyết chí hay sẽ lựa chọn, đó là những gì bạn có thể thiết lập, bạn thiết lập và duy trì điều đó thông qua sự lựa chọn. Bây giờ, tôi nghĩ, điều này khá hữu ích, ngày hôm qua Tiến sĩ Brook đã đề cập đến nó: Rand sử dụng cụm từ “sự chuyên tâm6”, “sự hững hờ7”, “sự lẩn tránh8”, đây là cách để bà ấy có thể nắm bắt những gì đang diễn ra; về khía cạnh của hoạt động và quá trình, khía cạnh của sự suy nghĩ về đặc tính trạng thái mà bạn có thể thiết lập (đặc tính của việc cảnh giác và nhận thức), có hai khía cạnh mà tôi nghĩ sẽ khá hữu ích, đó là hai khía cạnh trong toàn bộ trạng thái và cần được phân biệt. Thứ nhất là “toàn bộ năng lượng bạn bỏ ra”, nỗ lực và sự kiểm soát mà bạn đang cố gắng. Vì vậy, nếu bạn nghĩ về câu chuyện về hai chú chó một lần nữa, chú chó thứ nhất nằm dài lười biếng dưới sàn nhà, hoàn toàn không có chút nỗ lực nào; còn chú chó đang vểnh tai lên thì nhiều nguồn năng lượng, nhiều nỗ lực đang tiếp diễn. Liên quan tới đặc trưng về trạng thái tinh thần của bạn ở mức cảnh giác, khía cạnh9 thứ nhất này khá quan trọng. Liệu bạn đã cố gắng hết sức và nỗ lực cần thiết để kiểm soát và sẵn sàng đương đầu với thế giới xung quanh, để suy nghĩ về nó, hành động dựa trên nó, bạn có đang làm vậy hay không? Và một khía cạnh khác là “mục đích hay định hướng là gì?”. Vậy, năng lượng, sự nỗ lực, sự kiểm soát của việc đó nhằm đạt được điều gì, cho mục tiêu gì, hướng đến cái gì, theo định hướng nào? Và cơ bản thì Rand nghĩ có hai cách nền tảng để bạn điều hướng bản thân hướng đến mục đích hay mục tiêu: đó là bạn đối mặt với sự thật, và như tôi mô tả, “cho dù bất kể chuyện gì xảy ra”, dù sự thật thú vị, dễ chịu hay khó chịu, nhưng bạn đang đương đầu với chúng, bạn đang dung hòa với chúng; nguồn năng lượng và nỗ lực của bạn là nhằm mục đích khám phá ra chúng, để mà bạn có thể đương đầu với chúng hoặc bạn hành động theo phán đoán nào đó thay vì sự thật. Và bà ấy cho rằng đó là một sự bóp méo và mù mờ của nhận thức. Vì vậy, nếu bạn xem trọng hình-ảnh-bản-thân (self-image) hơn sự thật, ví dụ như hình ảnh của bản thân bạn được định hình gắn với việc “Tôi cần phải đứng đầu lớp”, và bạn đang tranh giành vị trí hạng nhất trong lớp, bạn không xếp hạng nhất trong lớp nhưng bạn giả vờ như vậy, “à không, tôi sẽ hoặc tôi có thể hoặc đó chỉ là một số người khác, vì họ là học trò cưng của thầy cô, và họ không thực sự xứng đáng với điểm số mà họ đạt được.”. Và bạn không có bằng chứng hay lý do để nghĩ vậy, nhưng bạn đưa ra một vài sự phán đoán thay vì bằng chứng, lý lẽ và sự thật, và bạn bắt đầu giải thích theo cách khác, tránh né một vài sự việc để bảo vệ hình ảnh cá nhân. Đây chính là đặt một nhận định hoặc một nhân tố nào đó vượt trên sự thật và bà ấy nghĩ rằng bạn có thể thực hiện việc này theo nhiều cách khác nhau. Và tôi sẽ đưa ra cho các bạn một ví dụ về một vài điều hết sức bình thường nhưng nó xảy ra, và đó là điều bạn có khả năng kiểm soát trực tiếp; nhưng bây giờ tôi chỉ muốn nói về khía cạnh nắm bắt vấn đề, cách bà ấy nắm bắt những vấn đề đó. Thứ nhất là “sự chuyên tâm” so với “sự hững hờ”. Xét về vấn đề nguồn năng lượng hay sự kiểm soát mà bạn có trong một tình huống có liên quan hoặc một mức độ cao về nguồn năng lượng và kiểm soát, và ở đó “sự chuyên tâm so với sự hững hờ” là khi bạn không dồn hết mọi năng lượng, nỗ lực, sự kiểm soát đối với trạng thái và chức năng tinh thần của bạn. Vì vậy, đó là sự thiếu vắng hay hoàn toàn không có bất kỳ năng lượng, nỗ lực hay sự kiểm soát, và nói theo cách khác (tôi không biết chuyện gì đã xảy ra, và bây giờ chúng ta chỉ nhìn thấy một phần hình ảnh), “sự chuyên tâm so với sự lẩn tránh” (một hình ảnh không thể hiện ở đây, là hình một người với một bàn tay che mắt) là một cách mà bà ấy đã hình tượng hóa, và tôi thấy đặc biệt hữu ích, đó là việc “cố tình mù quáng”, đó là bạn tạo ra một sự thật đã bị thay đổi và chọn lọc thực tại cho chính bạn, bạn chỉ nhìn thấy những gì bạn muốn thấy, và bạn không nhìn thấy những gì bạn không muốn thấy. Và ở đây, bà ấy đã đặt nó ở khía cạnh của việc tập trung, một sự tập trung vào sự thật, một sự điều khiển hay điều hướng về phía sự thật, hoặc bằng một cách nào đó, bạn đang cố gắng thoát ra khỏi toàn bộ sự thật, hoặc không nhận thức được chúng, và đó là vấn đề như tôi nói, bà ấy mô tả: “cố tình mù quáng”.

Và cả hai khía cạnh này, “sự chuyên tâm so với sự hững hờ”, sự thể hiện nguồn năng lượng và nỗ lực mà bạn đã cố gắng hết sức; và liệu bạn có đang tận dụng những nỗ lực đó để chạm vào sự thật để mà bạn có thể đối mặt với chúng, hoặc theo một cách nào đó bạn đang cố gắng để đánh tráo sự thật, cả hai điều đó, theo bà ấy, nằm trong tầm kiểm soát của bạn, và đó là vấn đề của việc bạn có thể thiết lập mức độ nhận thức hay tập trung. Bà ấy cho rằng cả hai khía cạnh trên nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của ý chí, được lựa chọn, và khi bạn thử thực hiện, khi bạn tự xem xét về các chức năng thuộc về tâm trí của chính bạn, điều bạn sẽ thấy chính là bạn đang cố gắng tạo ra một sự điều khiển, và nó là một sự kiểm soát cơ bản của bạn đối với tâm trí bản thân. Vì vậy, nếu bạn muốn tóm gọn lại, thì góc nhìn của người theo quan điểm khách quan về ý chí tự do thì nó như thế này: “bạn có thể lựa chọn để trí não của bạn sẽ xử lý vấn đề theo hướng hoặc hợp lý hoặc phi lý”, của các hành động hay hoạt động mà trí não của bạn cam kết; bạn có thể chọn lựa thực sự đi theo một định hướng hợp lý hay theo một hướng phi lý khác, hoặc đó chỉ là một sự thiếu cố gắng để chạm đến sự thật và đối đãi với cuộc sống trong trạng thái “hững hờ”. Và nếu bạn cam kết với một quá trình hợp lý, nếu đó là cách bạn thiết lập và định hướng tâm trí bạn thì bạn tự tin với sự đánh giá của mình; và đó không phải cách Harris phác họa nó, như thể “ai mà biết được tại sao tôi đã làm vậy, tôi đã làm gì?”. Bạn biết được “tại sao bạn làm vậy, bạn đã làm gì?” bởi vì bạn nắm quyền kiểm soát sự việc và bạn có thể nói rằng vì những ý do này, đây là những bước lý luận tôi đã trải qua, đây là quyết định và lựa chọn mà tôi đã thực hiện, và bạn biết điều đó bởi vì bạn chính là người làm việc đó. Hoặc bạn có thể từ bỏ điều đó bằng một cách nào đấy và bạn hoàn toàn không biết bạn đang làm gì. Và rồi tất cả những mô tả là “à, tôi thấy bản thân tôi đang làm việc này hoặc nhiều hơn nữa” nhưng đó là vì bạn không cố gắng kiểm soát chính mình trong khi bạn có thể làm như vậy. Đây là một cái gì đó, nếu xem đây là lựa chọn cơ bản của bạn, theo bà ấy, đây là một điều gì đó, không phải là lý do chính yếu, tôi muốn nhắc lại bài thơ của Robert Frost ở phần đầu bài nói, đó là một sự lựa chọn quan trọng, có sức ảnh hưởng của một người đang đối diện với việc anh ta sẽ đi theo con đường nào, và đó là hình ảnh mô phỏng hay ít nhất là những giải thích bằng hình ảnh minh họa. Nhưng theo bà ấy, đây hoàn toàn là sự thật khi đề cập đến những hoạt động của bạn vào mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút và bạn có thể kiểm soát tính đúng đắn trong cách hoạt động của chính bạn, và có nhiều cách để bạn bước chệch khỏi một lối đi đúng.

Để chuyển đổi một chút, vấn đề về sự lẫn tránh, nó có ý nghĩa ra sao, rằng bạn có quyền kiểm soát cho dù bạn có hướng tới sự thật và thực sự cố gắng nắm bắt nó hay không, và điều này xảy ra bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời. Vì vậy, tôi sẽ đưa ra cho bạn một ví dụ theo hướng trái chiều liên quan đến cuộc sống của chính tôi. Vì nhiều lý do mà đây là một năm khó khăn với nhiều vấn đề trong gia đình, những người họ hàng qua đời, và đây là một năm khó khăn với tôi trong công việc. Ở nhà thì máy điều hòa nhiệt độ bị hỏng, bị rò rỉ trên mái, hệ thống nước nóng bị rò rỉ. Cách đây vài tháng tôi đã nghĩ “à vâng, cuối cùng thì chúng ta đã vượt qua được tất cả những vấn đề này”, và rồi vợ tôi đang ở trong văn phòng của cô ấy, cô ấy đã nói, “anh biết đấy, âm thanh đó giống như có một con vật nào đó trong văn phòng em, em nghe thấy chúng đang bước đi”. Và, ý tôi là, tôi không muốn dính líu đến bất kỳ một vấn đề nào nữa, tìm cách để đưa những con vật ra khỏi khu áp mái; và bởi vì ở nhà, chúng tôi có những cây sồi to nên luôn có những con vật ở trên mái nhà, đặc biệt là sóc, gấu trúc Bắc Mỹ và những con vật như vậy, nên, tôi đã đưa ra lời giải thích, nhưng nó thật sự là một lời giải thích không thành thật rằng vấn đề là, đó chỉ là những con vật đang bước đi trên ngôi nhà, ở trên mái nhà, điều đó thường xuyên xảy ra, và đó là tất cả những gì vợ tôi nghe thấy. Vậy thì, đó là một lời giải thích cho những gì đang diễn ra, và đó là một cách suy nghĩ thường gặp; nhưng đó không hẳn là cách suy nghĩ thực sự, tôi đã hoàn toàn không biết liệu có hay không những con vật, ở trên gác mái hay trên mái nhà.

Nhưng đó là một lời giải thích ổn với tôi bởi vì tôi chẳng cần làm gì cả nếu chuyện xảy ra như tôi nói. Vì vậy, nó diễn ra mỗi ngày, cô ấy nói tôi “À, anh biết đấy, vẫn có những âm thanh như thể chúng vẫn đang ở trên gác mái”, và rồi chúng tôi đi ra ngoài, chúng tôi nhìn lên những con sóc, và rồi đột nhiên những con sóc trên mái nhà biến mất; vậy thì, trừ khi chúng có khả năng di chuyển xuyên không, chúng vẫn ở trên gác mái. Và ở điểm này, bạn có thể nỗ lực hơn và sau cùng, tôi nghĩ, nếu bạn đọc những bài viết của người theo thuyết khách quan, sự lẩn tránh là nguồn gốc của tội ác, và đây giống như một giai đoạn chuyển đổi sang một luận điểm đạo đức hơn, đó là nguồn gốc của tội ác từ cách nhìn này. Vậy, có những ngoại lệ ở đây, nhưng liệu bạn có xem xét kỹ hơn chưa? Ý tôi là, tôi đã không thực sự nghĩ về vấn đề đó, và đó là một lời giải thích giả dối nhưng bây giờ tôi đang đưa ra ý kiến rằng “à, đó không là vấn đề những con sóc trên mái nhà, và chúng tôi không cần làm gì, thực ra là chúng gặm nhấm mọi thứ, chúng nhai cả những cái lỗ thông qua mái nhà để có thể chui xuyên qua đó đến chỗ khác”; và đây là vấn đề, bởi vì tôi cho rằng không có gì nghiêm trọng, tôi không biết, đáng lẽ tôi nên đi lên mái nhà và kiểm tra, nhưng tôi đã đưa ra những lời giải thích không đúng sự thật, và đó chính là minh họa của việc dựa vào những phán đoán thay vì tìm kiếm sự thật trong khi bạn hoàn toàn có quyền kiểm soát điều đó. Tôi đã nên làm việc này, đó không phải về một quyết định cụ thể, mà là về cách thức đưa ra quyết định đó, đó là  ý nghĩa của việc thực hiện, sự hợp lý hay bất hợp lý của vấn đề, đó là việc bạn có quyền kiểm soát trực tiếp, và ngay cả khi bạn đã không cố gắng tìm hiểu một vài vấn đề (như cách tôi đã không làm khi nghĩ về những con sóc), bạn vẫn có thể tìm cách kiểm soát vấn đề sau đó. Và đó là cách bà ấy nghĩ về vấn đề ý chí tự do, và điều bà ấy nghĩ là nếu bạn tự suy xét khả năng của chính bạn, đó là cái bạn thấy được về khả năng và sự kiểm soát đối với khả năng của tâm trí bạn. Bây giờ, hãy xem xét nó một chút từ quan điểm đạo đức. Theo tôi, bà ấy nghĩ rằng hai vấn đề10 cốt yếu trong cuộc đời là tri thức (nhưng tôi không có ý, tôi không định nói về lý thuyết xa rời thực tế, mà về tri thức nhằm mục đích định hướng cuộc đời và hành động của bạn), đó là điều bạn cần cố gắng để duy trì và để làm được điều này cần đến những nỗ lực tinh thần, ở đó bạn có thể cố gắng trực tiếp và kiểm soát. (Có một hình ảnh lại bị mất) Tôi không biết bạn như thế nào nhưng khi tôi học mẫu giáo, khi tôi nhận được một cái phiếu học tập, chúng thường có hai cột trên đó; một cột sẽ là về những kiến thức, khả năng để học hỏi và thành thạo các kỹ năng, dù đó là số học hay đánh vần, và một cột về những nỗ lực. Và tôi nghĩ đó là một góc nhìn nền tảng, đúng đắn và theo tôi, đó là quan điểm của Rand về hành động cũng như tự đánh giá của con người. Nếu bạn nghĩ về một cái phiếu học tập thì sẽ nghĩ rằng ai đó đang đánh giá bạn; nhưng thử nghĩ nếu bạn là người tự đánh giá thì cần quan tâm đến hai điều, và nó sẽ hình thành nên một vòng tròn tuần hoàn11 trong bức tranh của bà ấy. Khi bạn càng kiểm soát và điều hướng năng lượng và nỗ lực tinh thần của bạn, khi bạn càng chú tâm, kiểm soát, điều khiển nó hướng về việc thấu hiểu sự việc xung quanh, đương đầu với những sự thật, thì những gì bạn thu được là tri thức và kỹ năng; và nếu bạn dồn sự tập trung như thể bạn luôn sẵn sàng để suy nghĩ và đương đầu với thế giới bằng tất cả khả năng tốt nhất của bạn, bạn càng thu được nhiều tri thức và kỹ năng; khi bạn tập trung và dồn hết sự kiểm soát và chọn tư duy, bạn sẽ càng có nhiều nguồn lực để thoải mái sử dụng vào việc giải quyết tất cả những thứ cần xử lý xung quanh; sự nỗ lực và sự kiểm soát đó giúp bạn thu được nhiều kiến thức, kỹ năng, khả năng mà bạn có thể sử dụng ở lần tiếp theo khi bạn cần cố gắng kiểm soát, nỗ lực và tập trung. Vì vậy, đó là một vòng tròn tuần hoàn, và đó là quan điểm của một người về ý chí tự do, là điều bạn có thể thực hiện trong cả cuộc đời mình. Đây là điều bạn có thể kiểm soát về cơ bản. Sau đây là một trích dẫn từ Atlas Shrugged mà tôi rất thích và thường sử dụng, và nó quay về với ví dụ phiếu học tập, nó quay lại thời kỳ đầu của quá trình phát triển con người, nó quay lại với thời kỳ từ trường mẫu giáo đến cấp ba. “Hành động xuất sắc nhất mà bạn từng thực hiện đó chính là hành động của tâm trí bạn khi cố gắng hiểu được rằng hai cộng hai bằng bốn”, và sự nhận biết của tâm trí bạn trong quá trình nắm bắt, bởi vì theo bà ấy, bạn có thể điều hướng sự nỗ lực và ý chí của bạn nhằm cố gắng nắm bắt vấn đề, và khi bạn thực hiện, đó chính là sự kiểm soát tâm trí bạn, lý lẽ mà bạn có, đó chính là khả năng để tư duy, và nếu bạn nắm bắt khả năng đó hay cố gắng, thì điều bạn thu về được theo lẽ thường tình chính là tri thức, và đó là bản chất của cuộc sống, và bản chất của việc bạn nên cố gắng để làm một việc gì đó, và tôi xem điều đó là tự đánh giá, đây là quan điểm mà bà ấy kiên quyết bảo vệ, và đây là quan điểm mà bạn có thể sử dụng để đánh giá chính bản thân bạn. Giờ là một câu trích dẫn khác từ Atlas Shrugged: “con người có một lựa chọn nền tảng, cơ bản, riêng lẻ: tư duy hoặc không tư duy, và đó là tiêu chuẩn đo lường phẩm giá của anh ta... không phải mức độ thông minh của bản thân mà là sự hoạt động hết công suất và không ngừng nghỉ của tâm trí, không phải là sự gia tăng tri thức, mà là sự chấp nhận lý trí như một điều tuyệt đối”. Và bà ấy thực sự có ý rằng từ quan điểm này bạn có thể đánh giá chính bạn.

Vì vậy, nếu bạn nghĩ về việc (theo hình ảnh minh họa trong video đó là 2 quá trình: 1 là chon tập trung và tư duy, 2 là tri thức và kĩ năng; hai yếu tố này bổ trợ lẫn nhau). đánh giá (đó là một khía cạnh của lòng tự tôn) nghĩa là bạn đang tự xem xét chính bạn, liệu bạn có tốt, liệu bạn có đang làm đúng những việc mà bạn cần làm, hay liệu bạn có phải là người tốt nếu bạn xem xét ở khía cạnh đánh giá toàn diện về một tính cách. Bà ấy nghĩ rằng đó là một tiêu chuẩn đánh giá. Liệu tôi có đang tìm kiếm để nhận biết? Tôi có đang đấu tranh vì sự thật? Đó không phải là một sự đảm bảo rằng bạn có thể đối phó với một tình huống cụ thể nào đó, giải quyết những vấn đề của bạn, nhưng đó là điều mà bạn có quyền kiểm soát cơ bản, và theo bà ấy mô tả, đó chính là một dấu chứng nhận của đạo đức, một sự cống hiến cho sự thật. Nếu bạn nghĩ về các lựa chọn và những gì bạn có quyền điều khiển trực tiếp, kiểm soát ngay lập tức, thì đây chính là cái mà bạn có quyền kiểm soát ngay lập tức, đây là cái bạn có thể thiết lập hoặc không thể thiết lập hoặc phá hủy theo nhiều cách khác nhau như tôi đã chỉ ra trong một ví dụ về sự lảng tránh ở trên. Đây là điều bạn có thể làm và rốt cuộc đây là cách bạn đánh giá bản thân mình trong những khả năng cơ bản của bạn. Nếu bạn làm điều này, bạn nên xem chính bạn là tốt, nếu bạn thực sự đấu tranh để biết ngay cả khi điều nhận biết đó là sai vì một lý do nào đó, nếu bạn đấu tranh để biết và chạm được vào sự thật, và đối mặt với chúng, bạn nên xem đó như là “tôi đang làm đúng, điều tôi đang làm là tốt”. Và bà ấy nghĩ, bạn có thể sẽ có những chuẩn mực sai, và một lần nữa, về mặt tự đánh giá, bạn có thể sẽ quá dễ dãi với bản thân và bạn cũng có thể quá khắt khe với bản thân. Hãy nói về sự “quá dễ dãi”. Tôi muốn tập trung hơn vào “quá khắt khe” bởi vì đây là điều thường xảy ra với người tốt, tôi nghĩ thông thường một người tốt thường quá khắt khe với chính họ chứ không phải là quá dễ dãi. Nhưng trong trường hợp “quá dễ dãi”, bạn không thể ngay lập tức chuyển từ “Tôi đã không biết” thành “Tôi có thể đã không biết (dù tôi có khả năng biết)”. Bạn, trong tình huống này thì có thể giống như là “Tôi đã không biết”, nhưng vấn đề chính là “liệu tôi có cố gắng để biế t nhưng tôi vẫn không thể hiểu được nó, và đã không biết hoặc liệu tôi có đang thực sự nỗ lực hay không?”. Kiểu như, tôi không biết cái gì đang diễn ra trên mái nhà của chính mình; tôi đã không biết, hay tôi đã có thể biết nhưng không cố gắng biết. Và đây thực sự là một vấn đề rất quan trọng, và nếu xem xét trên khía cạnh tư duy theo cách mọi thứ đang đi sai hướng khi quá dễ dãi đối với chính bạn, thì đây là một cách nhằm trốn tránh nghĩa vụ về mặt đạo đức và trốn tránh sự kiểm soát mà bạn có đối với cuộc đời của chính bạn. Nếu bạn muốn có thêm một số ví dụ về vấn đề này, và một ví dụ thực sự cần thiết, ý tôi là, điều này sẽ áp dụng cho Đức quốc xã cũng như các lãnh thổ theo xu hướng này. Tôi mang một nửa dòng máu Đức và có bà con họ hàng là người Đức, những người với luận điểm gần như choảng nhau. Trong số những người Đức mà bạn sẽ gặp, ai sẽ nói rằng “à chúng tôi không biết điều gì đã xảy ra trong Chiến tranh thế giới lần 2, chúng tôi không biết về những sự việc đã xảy ra đối với người Do thái, chúng tôi không biết họ đã bị thảm sát ở mức độ hàng trăm ngàn, trăm triệu người”. Và điều này có thể là sự thật, đó có thể là một lời nói đúng, họ đã không biết, nhưng câu hỏi ở đây là “họ có thể biết hay không? Liệu họ có cố gắng tìm hiểu để biết hay không?”. Và theo tôi, câu trả lời dành cho hầu hết họ “”không, họ đã không cố gắng tìm hiểu để biết”. Và tôi nêu ra ở đây, nếu bạn muốn xem một bộ phim hay nhất mà tôi biết về chủ đề này, trong khía cạnh trách nhiệm đạo đức, đó là Tòa án Chiến Tranh (Judgment at Nuremburg), một bộ phim đề cập đến một vài xét xử ở Nuremburg sau Chiến tranh thế giới lần 2, và đó là một bộ phim có tác động mạnh mẽ đối với vấn đế này, đối với những người quá dễ dãi với chính mình. Nhưng đó là lời cự tuyệt, ý tôi là, nó khá quan trọng khi suy nghĩ về cuộc đời, cũng như suy nghĩ về bản thân như thể “tôi sẽ quá dễ dãi đối với bản thân tôi”. Nhưng tôi nghĩ, điển hình hơn là đối với những người tốt, như tôi đã nói, những người tốt thì quá khắc khe với chính họ. Vì vậy, bạn có thể buộc tội chính bạn vì thất bại, vì lối suy nghĩ “à, tôi đã nên biết”. Đó là mặt tiêu cực, người Đức nói rằng “chúng tôi đã không biết, và đã không thể biết”. Nghĩa là, bạn  đã không biết, và bạn thực sự đã không thể biết, nhưng bạn nghĩ theo một cách nào đó (thật sự hàm ý là theo cách thần kì nào đó) mà tôi có thể đã biết, tôi đã có thể hiểu được, tôi đã cố gắng và tôi không thể hiểu được, nhưng có thể tôi sẽ hiểu bằng một cách nào đó, nhưng không có cách xác định cụ thể “bằng cách nào” đó là gì, không có lý do gì để suy nghĩ rằng bạn bằng một cách nào đó có thể hiểu được vấn đề. Và thông thường thì điều xảy ra khi bạn thất bại và mắc lỗi, bạn sẽ học từ kinh nghiệm, nó quá đơn giản khi bạn nhận thức muộn màng “Ôi chúa ơi. Ý tôi là, đó là tất cả những gì cần để không làm thất bại dự án này.”. Và rồi, thường là “tại sao tôi lại đã không biết điều này từ hôm qua, hôm nay tôi biết nó nhưng sao không phải là hôm qua. Hẳn là có gì đó sai trong cách tôi đã làm”. Và trừ khi có một vài lý do thực sự để nghĩ rằng có một cái gì sai ở đó, nó sẽ không hẳn là sai. Theo tôi, tri thức là một quá trình đòi hỏi nhiều nỗ lực, cố gắng để thu nhận nó theo thời gian, và thực sự không hẳn và không đúng khi nói rằng những gì bạn biết vào hôm nay, bạn có thể đã biết vào ngày hôm qua. Nhưng một người có thể nắm giữ..., và ý tôi là, tôi thấy những người tốt, những người tốt và thông minh đang quá khắt khe với chính họ, đó là xuất phát từ quan điểm trên. Có những cách khác, và ý tôi là có nhiều cách hơn nữa, và nếu bạn đọc những tác phẩm của Rand, bà ấy nói khá nhiều về những vấn đề này. Đó là ở khía cạnh suy nghĩ về sự vận hành của người khác, về việc suy nghĩ rằng bạn có nhiều sự kiểm soát đối với họ hơn bạn thực hiện, và về việc không thực sự chấp nhận và đánh giá cao sự thật rằng họ có ý chí tự do. Tôi nghĩ điều này thường xảy ra đối với các bậc cha mẹ, khi một đứa trẻ trưởng thành và trở thành người lớn, bằng một cách nào đó tôi cần ngăn cản các bậc cha mẹ lún sâu vào vấn đề này, hay cách hành xử này. Không, cha mẹ không thể làm thế, những đứa trẻ có sự lựa chọn, và chúng có thể làm điều đó. Bạn không thể chỉ vì ý muốn mà thay đổi định hướng của chúng, chúng không phải là những người máy bé bỏng hay những thứ đại loại vậy. Và có nhiều cách để một người có thể suy nghĩ và giữ chính bản thân họ ở tiêu chuẩn quá cao và ở một phần của toàn bộ vấn đề về ý chí tự do, và tôi nghĩ, đó là lý do vì sao sẽ rất quan trọng để khái quát hóa phạm vi nào bạn đang có quyền kiểm soát, và phạm vi nào thì không, nhằm đưa ra những tiêu chuẩn thực tế theo yêu cầu và cũng có khả năng để thực hiện được. Và theo tôi, đó là một phần quan trọng của suy nghĩ về vấn đề ý chí tự do. Vâng, một điểm cuối và tôi sắp sửa kết thúc bài nói chuyện vì tôi sắp hết thời gian. Đó là suy nghĩ theo tầm nhìn rộng hơn về vấn đề của trách nhiệm đạo đức thay vì tự đánh giá; và theo tôi, đó chính là cách mà quan điểm của Rand về ý chí tự do, quan điểm chủ nghĩa khách quan về ý chí tự do minh họa cho cách chúng ta nghĩ về trách nhiệm đạo đức. (Một hình ảnh sẽ xuất hiện ở đây) Và hãy xem ví dụ này, đây là một ví dụ từ Canada, tôi là người Canada, tôi đã từng sống ở Canada cách đây 10 – 15 năm, đây là một sự thật: có những chiếc xe tải đang chạy trên tuyến đường cao tốc xung quanh Toronto và những chiếc bánh xe tung ra khỏi chiếc xe và chúng ta đang nói về việc những chiếc bánh xe khổng lồ, đập vào những chiếc ô tô, làm người ta bị thương, và trong một vài trường hợp có thể dẫn đến tử vong, nên đó thực sự là một vấn đề. Và nếu bạn suy nghĩ theo cách mà hệ thống luật pháp nghĩ về trách nhiệm đạo đức, sẽ có những trường hợp khác nhau. Nếu bạn nói về việc người lái xe tải đã kiểm tra chiếc xe của anh ta trước khi anh ta lái đi, bất kể đó là một hành trình 500 dặm, và nó trông ổn đối với anh ta, mọi thứ được kiểm tra, và anh ta đang lái xe một cách cẩn trọng xổ dốc dọc con đường, và rồi bánh xe bị nổ tung và tông vào xe ô tô con; người ta sẽ suy nghĩ đó như là một bi kịch. Và bạn không nghĩ anh ta cần có trách nhiệm về mặt đạo đức, tại sao vậy? Ý tôi là, anh ta là người đang lái chiếc xe tải và cứ thế... Nhưng về mặt vận hành trí não của người tài xế xe tải, bạn nghĩ rằng anh ta đang vận hành đúng cách, anh ta có ý thức, anh ta suy nghĩ về điều đó, anh ta đã kiểm tra chiếc xe tải và những điều tương tự trước khi anh ta lái đi. Vì vậy, đó chỉ là một bi kịch. Bây giờ, nếu lúc kiểm tra chiếc xe tải trước khi anh ta rời đi, có một cái gì đó không ổn ở bánh xe, nhưng anh ta nhún vai và nói “oh, chuyện gì đang xảy ra” và anh ta không nghĩ gì về nó, rồi anh ta lái đi, rồi chiếc bánh xe bị nổ, tông phải ai đó, làm người ta bị thương hay bị chết. Bạn coi đó là một sự cẩu thả, nhưng điều gì làm nên sự cẩu thả đó? Có phải là do anh ta đã không để tâm vào suy nghĩ, vào quá trình thực hiện, vào năng lượng và sự hoạt động của trí não mà đáng lẽ anh ta nên làm. Và anh ta đã không hề có sự tập trung hoặc khá hờ hững, và đó là lý do tại sao bạn nghĩ hành động này là cẩu thả. Bây giờ, giả sử như anh ta không kiểm tra, anh ta nhìn thấy cái bánh xe và nói “à, có vấn đề ở đây, nhưng tôi cần hoàn thành công việc đúng hạn, và chúng ta đều cần phải đúng hạn, vì vậy, tôi sắp sửa, à có vẻ sẽ nguy hiểm khi lái xe như vậy, nhưng tôi sắp sửa lái đi”. Bạn nghĩ gì về điều này, đó có phải chỉ là cẩu thả? Nó còn hơn thế nữa, đó là sự thiếu thận trọng. Và ở đây, anh ta đã làm gì, không chỉ là anh ta không suy nghĩ, mà là anh ta đã phớt lờ thực tế. (Tôi đã nghe thấy tín hiệu, vì vậy, tôi sẽ kết thúc trong vòng 1 phút nữa.) Anh ta phớt lờ thực tế, anh ta né tránh, không chỉ đối với động cơ sai trái nhất mà còn những thứ khác tương tự. Vâng, muốn hoàn thành đúng thời hạn là điều tốt, nhưng không phải là bằng cách gây nguy hiểm cho người khác. Chỉ có một sự thật là quá thiếu thận trọng, nhưng một lần nữa, xét về mặt quá trình xử lý rằng tâm trí anh ta gắn kết và đó là điều bạn nghĩ là anh ta có thể kiểm soát. Bây giờ nếu anh ta, nếu anh ta thông báo rằng có gì đó không ổn ở bánh xe và anh ta lái lòng vòng với hi vọng là nó nổ tung và giết chết ai đó, thì đó còn hơn cả là sự thiếu thận trọng, là sự thoái thác-sự thoái thác to lớn đối với lý do thực sự sai trái. Chúng ta có những hình phạt gia tăng như thế này trong luật và tôi nghĩ đúng là phải vậy, và lý lẽ cho việc tại sao nó đúng. Nếu bạn hiểu được quan điểm về ý chí tự do, thì đó chính là việc kiểm soát chức năng vận hành tâm trí của một người, của những hoạt động và cách thức thực hiện hoặc không có những điều nêu trên. Nó làm rõ cho việc tại sao chúng ta tư duy về nó theo cách đó, và nó khá hữu ích. Đó là trong ngữ cảnh luật pháp, nhưng khi nhìn nhận mọi hoàn cảnh và con người từ quan điểm đó thì đó là vấn đề của trách nhiệm đạo đức, và nó dịch chuyển trực tiếp ra khỏi quan điểm về ý chí tự do. Vâng và tôi sẽ kết thúc tại đây. Cảm ơn đã lắng nghe.

---

1 ND- hay còn được gọi là thuyết tất định, cho rằng kết quả của 1 việc là điều tất yếu của những sự việc trước đó.

2 ND-Nhà thơ Mỹ (1874-1963).

3 ND-Yaron Brook, chủ tịch hội đồng quản trị học viện Ayn Rand. 

4 “lựa chọn của con người sẽ không được dự đoán trước theo bất kì cách đơn giản nào.”

5 Trích dẫn bên dưới

6 focus

7 drift 8 evasion

9 ND-đang nói về khía cạnh thứ nhất: năng lượng bạn bỏ ra

10 ND-Đó là tri thức và nỗ lực

11 ND-vitous circle

Nguồn: ReasonVN