[VIDEO] Nền tảng đạo đức

G: Xin chào! Chúng ta đã nói về triết học, lý trí, vai trò của cảm xúc, đức tin và hôm nay chúng ta sẽ nói đến đạo đức. Tôi đang ngồi cùng với giáo sư Harry Bingswanger đến từ Học viện Ayn Rand. Harry, cảm ơn đã đến tham gia với chúng tôi. Như ông biết thì chúng ta đã thảo luận tất cả những ý niệm quan trọng này bởi vì rốt cuộc thì, những ý niệm đúng đắn sẽ xây dựng thực tại tốt hơn. Và một trong những vấn đề mà mọi người quan tâm đó là đạo đức, việc đối xử tốt với người khác. Nhưng nếu không có Đấng tối cao thì đâu là con đường lý luận và đâu là cơ sở của đạo đức?

H: À, vậy tôi sẽ hỏi ngược lại như vầy: Nếu có Đấng tối cao, làm thế nào có thể có đạo đức?

G: Chà....

H: Suy nghĩ của những người nói những điều như vậy là... cái khái niệm đạo đức mà họ có là những điều mà một vị vua bảo họ cần phải làm. Nhưng đạo đức không thể là phần bên ngoài con người bạn. Nếu bạn nghe theo lệnh của một nguồn sức mạnh vượt trội, không phải vì bạn nhận thấy được lý do đằng sau đó mà là vì ông ta sẽ phạt bạn suốt đời nếu như bạn không nghe lời, ông ta to lớn và quyền lực còn bạn thì chỉ là một con người nhỏ bé mà thôi, đó không phải là đạo đức, đó là sự phục tùng, đó là sự tự từ bỏ, đó là sự nhường chỗ để phục tùng quyền lực. Đó không phải ‘đúng và sai’, cho nên....

G: Nhưng tại sao lại không, ý tôi là, nếu như ông nghe theo những mệnh lệnh của người lãnh đạo tốt?

H: Nếu tôi nói là: “Nghe đây, khen tôi đi, không thì tôi sẽ đấm vào mũi của bạn đó!” Và bạn khen tôi, vậy bạn có đang có đạo đức không? Có phải là: “Ô, Gloria đúng là một người phụ nữ tuyệt vời! Cô ta đã khen ông Harry và tất cả những gì ông ta làm là chỉ cần dọa đấm vào mũi cô ta, sẽ khiến cô ta làm theo.” Đạo đức là con người bạn, là sự hết lòng hướng đến điều đúng bởi vì nó đúng chứ không phải bởi vì ai đó dọa rằng: “Tôi sẽ trừng phạt bạn nếu bạn không làm theo”.

G: Như kiểu ‘bạn sẽ xuống địa ngục vậy nếu bạn không cư xử tốt, rồi khi bạn không cư xử vậy, bạn chỉ toàn sợ hãi mà thôi’.

H: Đúng vậy, phục tùng hoặc trở nên sợ hãi.

G: Chính xác.

H: Cho nên, Đấng tối cao không phải... không có một nguồn bên ngoài có thể bắt bạn trở nên có đạo đức. Đạo đức phải là tình yêu của chính bạn đối với những giá trị, đối với thành tựu đạt được những điều tốt đẹp, đối với việc trở thành con người mà bạn đã chọn làm lý tưởng cho chính mình. Đó là đạo đức. Sự nghe lời vì sợ bị trừng phạt, và còn có thể là phần thưởng bên ngoài bởi vì sau cùng thì phần thưởng đó chính là thiên đường. Nó không phải là..., nó là một thương vụ hời. Nó không phải là đạo đức, nó là sự thận trọng. Đạo đức là về việc bạn hiểu được lý lẽ để thực hiện chúng vì đó là điều tốt, điều đúng.

G: Nhưng một số con chiên ngoan đạo sẽ nói rằng: “Được rồi, cái tâm lý thưởng/phạt đó là kinh Cựu Ước. Một khi Đấng tối cao đến, ông ta dạy, ông biết đấy, tôn giáo và đạo đức vì điều tốt đẹp của việc trở thành một người tốt, bởi vì đó là cách mà tất cả nhân loại cư xử tốt hơn.” Và rồi cái tâm lý trừng phạt lại thay đổi vì sự việc kiểu: “Không, bạn biết đấy, Đấng tối cao hy sinh bản thân mình vì lợi ích của người khác và chúng ta phải trở thành người tốt vì sự hy sinh của ông, không phải vì sợ bị trừng phạt.”

H: Tôi nghĩ là chúng ta không nên quan trọng hóa sự hy sinh của Đấng tối cao. Còn gì bất công hơn việc một người phải hứng chịu, phải trả giá cho những gì mà lẽ ra người khác phải trả? Kiểu như ông ta đi vòng quanh và nói: “Tôi sẽ đi tù. Hãy thả tất cả những kẻ phạm tội, những kẻ giết người, những kẻ hiếp dâm, hãy thả họ ra hết đi! Họ không..., tại sao họ lại phải..., tôi sẽ đi tù thay cho họ.”. Nếu nhân loại... và những điều... ý tôi là, toàn bộ việc này thật lố bịch nhưng tội lỗi của nhân loại, tội lỗi rằng Adam đã ăn trái cấm, rằng Adam muốn sống một cuộc sống con người hơn là một người máy, như Ayn Rand đã mô tả ông ta, trong ‘Vườn Địa Đàng’. Ông ta muốn biết phải/ trái, ông ta muốn đạt được con đường của mình để trở thành một thực thể hữu ích, và vì lẽ đó, hậu duệ của ông ta, thậm chí không phải ông ta mà là hậu duệ của ông ta, phải chịu bị trừng phạt vĩnh viễn vì đã chọn cuộc sống. Và rồi một anh chàng nào đó đến..., một anh chàng nào đó...Đấng tối cao dâng hiến người con trai duy nhất của ông ta, tại sao ông ta lại phải dâng hiến người con trai duy nhất của ông ta?

G: Đúng vậy. Tại sao ông ta chỉ có một người con trai? Tại sao ông ta không có cả ngàn người con trai? Tôi không bao giờ hiểu được điều đó.

H: Tại sao nó không... Ý tôi là Đấng tối cao phải trả giá cho quỹ dữ, đó gọi là giả thuyết Chuộc Tội1 giống nòi. Đấng tối cao kia là người được chỉ định nhưng ông ta phải trả giá cho quỷ dữ bởi vì một gã này muốn biết điều phải/trái. Những gì đã là điều tốt thì không phải điều xấu; và hậu duệ của ông ta bị trừng phạt vĩnh viễn vì tội lỗi không phải do họ gây ra, do đó, ông ta đã hy sinh, Đấng tối cao đã hy sinh bản thân mình bằng cách tạo ra một người con trai và phái đi. “Ôi, hãy trừng phạt tôi. Đừng trừng phạt họ vì những gì họ không làm và tôi sẽ gánh hết nợ nần và vậy thì mọi người sẽ không phải....” Ý tôi là, nó thực sự điên rồ. Nhưng cứ cho là có thể như vậy đi, chủ đề giới hạn của chúng ta ở đây là: làm sao để có đạo đức nếu như không có kiểu chuyện thần thoại đằng sau nó, kiểu thần thoại rằng bạn sẽ bị trừng phạt. Và tôi sẽ quay lại, nói rằng đó thậm chí còn không phải là cơ sở của đạo đức. Vậy thì câu hỏi là: “Làm sao để có đạo đức?”. Chà, thứ nhất, bạn phải tiếp cận chủ đề bằng lý trí, toàn bộ chủ đề.

G: Đúng vậy, nhưng tại sao ông lại muốn có đạo đức? Ý tôi là, nếu như không có người đứng đầu nào trừng phạt ông và việc làm người tốt thì vô cùng khó và không có phần thưởng nào cho việc trở thành một người tốt cả, thì tại sao chúng ta nên là có đạo đức? Tại sao chúng ta nên là người tốt?

H: Vô cùng chính xác. Nếu như đó là khái niệm đạo đức của bạn, tôi không quan tâm nó.

G: Vâng, đằng nào thì cũng rất khó để làm người tốt.

H: Nếu đạo đức là một loạt những thứ khó thực hiện mà bạn sẽ không có được lợi ích gì từ chúng, nó chỉ làm bạn đau khổ

G: Đúng rồi.

H: Nhưng...

G: Chỉ giết nhau và cướp bóc của nhau để rồi ta nhận ra nếu chúng ta làm vậy...

H: Không, không, phần đó thì không... Nó không đúng với những gì bạn đã nói. Bạn nói rằng có đạo đức thì khó và bạn không được lợi gì từ nó, ừm, và điều thứ ba là gì nhỉ? Ừm, không có lý do gì để thực hiện nó cả. Nhưng việc không giết người thì dễ thực hiện. Tôi không thức dậy rồi tự nhủ: “Ôi trời ơi, tôi không thể giết bất kỳ ai hôm nay vì đó là điều sai trái. Tôi muốn giết một ai đó quá.” Tôi không thức dậy... Không khó để không muốn giết người. Nó thực sự có lợi cho bạn vì người khác sẽ không tìm cách trở ngược lại để giết hại bạn. Và có lý do để thực hiện việc đó vì chúng ta hiểu rằng nếu bạn tôn trọng quyền của tôi thì tôi sẽ tôn trọng quyền của bạn. Cho nên tất cả chúng ta sẽ trở nên thịnh vượng nếu không ai săn đón và tiêu diệt người khác. Do đó, điều bạn nói không đúng. Không có lý do gì để làm những việc không có lý do. Đây là kiểu sự mâu thuẫn. Tôi xin lỗi vì đã ngắt lời cô nhưng tôi đang độc thoại dài rồi.

G: Không, không sao, tôi hiểu mà.

H: Những người ngoan đạo nói rằng: “Nếu chúng ta không có Đấng tối cao, thì sẽ không có đạo đức”, họ thậm chí còn không tin vào điều đó. Họ không tin vào điều đó đâu. Bởi vì, nếu như bạn nói với họ rằng: “Ừm, giả sử rằng chúng ta không có đạo đức thì tại sao đó lại là một điều không tốt?” Và bạn nói rằng: “Ừm, nếu chúng ta không có đạo đức, chúng ta sẽ cướp bóc và giết hại lẫn nhau và tất cả sẽ chết đói trong vòng một tuần”. Và tôi sẽ nói: “Ồ, vậy bạn nghĩ là có lý do để thế giới đó có đạo đức hả?”

G: Vâng.

H: Và đó là cái mà họ thực sự tin tưởng. Ví dụ, để tôi đưa ra một ví dụ khác. Nếu như không có Đấng tối cao, thì sẽ không có lý do gì để đi nhà thờ. Và tôi không nói là: “Ôi Chúa ơi, chúng ta cần một lý do khách quan nào đó, một lý do hợp lý nào đó để đi nhà thờ bởi vì nếu như mọi người không đi nhà thờ nữa thì họ sẽ chơi đánh gôn và đó sẽ là ngày tận thế!” Không, chúng ta không đi nhà thờ, chúng ta thực ra đã chơi gôn, xem TV, nghiên cứu, chúng ta thực sự làm hàng triệu những việc khác nữa, không có gì sai với việc đi nhà thờ cả. Nhưng nếu bạn nói: “Ừm, sẽ ra sao nếu chúng ta không có đạo đức? Con người sẽ trộm cướp.” Có lý do để không trộm cướp. Đó là điều mà chúng ta thực sự quan tâm đến.

G: Đúng vậy.

H: Điều mà chúng ta quan tâm đến đó là những điều mà sẽ làm cho cuộc sống hiện tại của chúng ta trở nên tốt đẹp hơn hoặc tệ hại hơn, cho nên...

G: Cho nên, nếu đạo đức không đến từ tôn giáo và ngoài tôn giáo ra thì đạo đức tồn tại. Vậy, đâu là cách hợp lý để tiếp cận chủ đề đạo đức?

H: Cách hợp lý là đặt câu hỏi: “Đạo đức dùng để làm gì? Chức năng của nó là gì? Đạo đức là gì? Nó thực hiện những gì?” Vậy, bạn muốn tôi hỏi câu hỏi đó?

G: Vâng, tất nhiên rồi. Đạo đức là gì?

H: Vâng. Đạo đức là một quy tắc giá trị, một quy tắc những thứ, những bước bạn cần phải thực hiện để đạt được mục tiêu của mình. Đạo đức là cuốn cẩm nang không đi kèm khi bạn sinh ra. Cách bạn sống cuộc sống của mình...

G: Vâng, nhưng đợi một xíu. Trong một số tập, chúng ta có nói về triết học như một tấm bản đồ...

H: Đúng vậy.

G: Và bây giờ ông nói với tôi rằng đạo đức giống như là...

H: Điểm đến trên tấm bản đồ đó (G: Cẩm nang). Đó là điểm đến trên bản đồ: Ở đây là tiền vàng, ở kia là thảm họa, cô biết đấy. Đi đến đó thì bạn sẽ bị bắn, đi tới đây thì bạn sẽ có được vàng. Đó là đạo đức. Triết học là toàn bộ tấm bản đồ và đạo đức là những phần tốt để ta đi đến và những phần xấu để ta tránh xa.

G: Được rồi. Tôi hiểu rồi. Nhưng nền tảng giá trị của đạo đức dựa trên mục tiêu của một người...

H: Đúng vậy.

G: Vậy có nghĩa là có đạo đức cá nhân; và đạo đức của tôi hoàn toàn có thể khác với đạo đức của một người khác?

G: Đúng và sai. Đúng, có đạo đức cá nhân. Sai, đạo đức của bạn không thể hoàn toàn khác với người khác. Nhưng về chi tiết thì nó có thể khác biệt, các nguyên tắc sẽ giống nhau, kiểu như bạn phải có mục đích sống, đúng không? Và mục đích đó phải là điều gì đó hữu ích, là điều bạn muốn đạt được, là điều bạn muốn tạo ra, là điều sẽ làm bạn thỏa mãn. Nhưng mục đích của bạn sẽ khác với mục đích của tôi và cũng sẽ khác với mục đích của người tiếp theo. Nhưng ai cũng phải có một mục đích hiệu quả. Tiêm ma túy vào người không phải là một mục đích hiệu quả. Cướp ngân hàng không phải là một mục đích hiệu quả. Ý tôi là phải tạo ra cái gì đó...

G: Ai là người quyết định, ai quyết định, làm thế nào để có một cái nhìn khách quan, một “tấm bảng trắng2 ” để nói rằng đây là một mục đích khách quan và đây thì không?

H: Bạn cần có một tiêu chuẩn. Bạn cần một tiêu chuẩn. Và đó là những gì ta sẽ đi trong tập này, để phát triển, để thực sự cho bạn thấy được bằng chứng về chuẩn mực đạo đức của Ayn Rand. Bạn phải có một tiêu chuẩn rằng “toàn bộ sự việc” là dành cho riêng điều này và rồi bạn có thể vạch ra con đường. Cuối cùng, bạn có điểm đến tổng thể. Thứ ươm mầm cho đạo đức là việc ‘bạn là một thực thể sống’. Bạn phải thực hiện những điều nhất định để duy trì sự sống. Nếu bạn làm việc gì đó khác thì bạn sẽ không tồn tại nữa.

G: À, nhưng mà...

H: Sống hay chết chỉ là sự lựa chọn nền tảng.

G: Vâng, nhưng, nếu... Được rồi, tôi bắt đầu hiểu ra rồi. Kiểu như đạo đức là cuốn cẩm nang trong bản đồ, nó sẽ chỉ cho bạn nơi tốt, đáng để đi đến bởi vì cái tiêu chuẩn này là điều mà cần cho sự tồn tại của bạn...

H: Đúng, nó giúp bạn sống.

G: Mọi thứ giúp ta sống thì đều là giá trị của chúng ta?

H: Nó tốt. Đúng vậy.

G: À, và nếu ông làm bất kỳ điều gì không giúp ông sống?

H: Thì nó sẽ giết chết bạn.

G: Được thôi, nhưng chúng ta đều làm những điều giết chết ta.

H: Tôi không.

G: Có, tôi thấy ông uống soda sáng nay, Harry 

H: Tôi không đồng ý với bạn.

G: Tôi biết. Tôi nhìn ông và tôi nghĩ, khi tôi bằng tuổi ông mà nhìn vẫn trẻ như vậy nhờ uống soda thì tôi cũng sẽ làm theo lời khuyên đó, nhưng cái tôi muốn nói là, thậm chí ngay cả Ayn Rand, bà cũng hút thuốc, đúng không?

H: Nhưng bà đã bỏ thuốc ngay khi bác sĩ của bà bảo rằng nó không tốt cho sức khỏe, khoảnh khắc bà cầm điếu thuốc, vò nát nó và không bao giờ hút lại nữa. Khi được hỏi về việc đó bà nói rằng: “Nếu tôi...” Nhưng đó là khi bà không tin vào các bằng chứng. Bạn biết đấy, điều đó chỉ thực sự được đưa vào khoa học vào những năm 60 và sau đó...khoảng năm 1972 thì Rand bỏ thuốc lá. Khi bà không tin vào chứng cứ bởi vì nó chỉ mang tính thống kê thôi, bà đã nói rằng: “Nếu tôi, trong một giây phút thôi, tin rằng hút thuốc có hại cho sức khỏe của tôi thì tôi sẽ không thể nào hút được, nó giống như là uống thuốc độc vậy”. Vậy nên... Nhưng đó không phải là thứ mà con người cần biết, rằng sự việc mọi người hủy hoại cuộc sống của mình không phải là do tiêu thụ quá nhiều đường, mà là do quá nhiều chính sách nhóm, quá nhiều sự hy sinh bản thân, quá nhiều nghĩa vụ, quá nhiều những bổn phận mà họ không cần phải thực hiện, ở nhà quá nhiều và không đủ can đảm để dấn thân ra thế giới. Vì vậy..., đạo đức không phải về sức khỏe thân thể mà là về sức khỏe tinh thần. Và sức khỏe tinh thần, sức khỏe tâm lý là ‘tất cả những lựa chọn của bạn đều dựa trên lợi ích của chính bạn’, những lợi ích này sẽ giúp cuộc sống của bạn đi lên. Giờ thì, cuộc sống của bạn không chỉ là nhịp đập trái tim, cuộc sống của bạn là tất cả những thứ mà bạn đang làm.

G: Đúng vậy.

H: Giống như Ayn Rand muốn trở thành một tiểu thuyết gia, lợi ích của bà cho mục đích đó chính là tất cả những hoạt động giúp bà có thể viết những cuốn tiểu thuyết tốt hơn và hay hơn, và thu hút độc giả, và nhận được tiền thưởng để tiếp tục viết cuốn tiểu thuyết tiếp theo. Và rồi bà trở thành một nhà triết học, là một hướng đi hoàn toàn mới sau quyển Atlas Shrugged3 bởi vì bà cảm thấy bà đã hoàn thành xong công việc của một tiểu thuyết gia. Một người nào đó khác, có thể là một cầu thủ khúc côn cầu. Lợi ích của anh ta là anh ta được sống cuộc đời của chính mình, được sống cuộc đời của một vận động viên và làm tất cả mọi thứ cho dù anh ta có muốn làm những điều đó vào sáng ngày hôm đó hay không – những điều mà bạn cần làm để trở thành một vận động viên hạng nhất. Do vậy, nó liên quan đến cá nhân nhưng trong phạm vi mà ở đó bạn chọn một mục đích hợp lý cho mình và không dính dáng đến... và đó là một mục đích sáng tạo, không mục đích nào dính dáng, xâm phạm đến quyền lợi của những người cả.

G: Vâng, khi chúng ta công khai các giá trị như vậy và chúng ta hiểu rằng nó là mục đích cá nhân và ta cố gắng đạt được nó, chúng ta nhận ra rằng đôi khi một số hệ thống “đạo đức” hoàn toàn phản giá trị. Tôi nhớ trong bài phát biểu của Galt trong Atlas Shrugged ông ta có nói rằng: “Không phải là bạn phải..., không phải bạn sai về đạo đức mà là bạn chưa phát hiện ra nó mà thôi.”

H: Đúng rồi.

G: Vậy, vậy nó giống như bắt đầu lại từ đầu bởi vì có những tôn giáo thậm chí còn không có những nguyên tắc cơ bản về đạo đức. Trên thực tế, một số điều phản giá trị mà họ rao giảng còn đi ngược lại đạo đức...

H: Tất cả chúng, tất cả chúng đều được cho là ngược với cuộc sống. Đó là Nietzsche4 – một nhà triết học mà tôi không hề ngưỡng mộ nhưng ông ta có một tuyên bố rất hay: “Ngay từ đầu, Cơ Đốc Giáo có nghĩa là cuộc sống miễn cưỡng tự nó” và tất cả những tôn giáo khác, điều làm chúng trở thành tôn giáo là sự quay lưng với cuộc sống này để hướng tới một cuộc sống tưởng tượng cao hơn nên đó là sự từ chối cuộc sống...

G: Đúng, nhưng đồng thời nếu như ông tự sát thì ông sẽ có tội và bị thiêu cháy nơi địa ngục cho nên nó giống như là ông không thể thắng được vậy...

H: Đúng, đúng vậy. Bạn không thể thắng được. Vâng, nếu họ tán thành việc tự sát thì các con chiên sẽ biến mất và tôn giáo đó cũng sẽ chấm dứt luôn, nên tất cả họ đều tán thành: “Không, mọi người hãy tiếp tục và phục vụ nhà thờ đi...”

G: Chính xác, hy sinh bản thân mình đi.

H: Hy sinh bản thân. Nhưng khi nào bạn cân nhắc hy sinh bản thân...? À, đây thật ra là chủ đề của tập tiếp theo: Hy sinh với không hy sinh. Nhưng cái tôi đang nói là nhu cầu sinh tồn của bạn tạo cơ sở khách quan cho hành động của bạn, và chỉ một con đường. Kiểu như bạn có thể đi đến Topeka hoặc không đi đến Topeka. Nó là một lựa chọn. Nó không..., có lý do gì để thực hiện hoặc không thực hiện nó, bạn biết đó, trong mọi việc ngoài bối cảnh cuộc sống. Nhưng việc sống hay chết thì lại là một sự lựa chọn hoàn toàn khác. Nếu như bạn chết đi, bạn sẽ không còn tồn tại nữa. Nên nếu như bạn đang tồn tại thì bạn phải hành động để duy trì sự tồn tại của mình. Ngày nay, thật dễ dàng cho chúng ta vì có khoa học và công nghệ. Bất kỳ ai cũng có thể tự cung cấp một cách dễ dàng nên rất khó để thấy được rằng rất nhiều điều ta làm thực sự dựa trên nhu cầu sinh tồn như thế nào. Nhưng tất cả đều là hình thức hợp lệ thuộc về mục đích của con người cho dù đó là ví dụ về vận động viên mà tôi đã đưa ra, hay là một nhà triết học, hay là một doanh nhân. Tất cả những mục tiêu có mục đích hữu ích phù hợp như vậy đều tốt bởi vì cuối cùng chúng gián tiếp quay trở lại với thực tại, xin lỗi, với cuộc sống, đến nhu cầu sinh tồn của một con người với tư cách là một thực thể có lý trí. Và vào một lúc nào đó tôi sẽ chỉ ra cho bạn thấy việc một cầu thủ khúc côn cầu chơi khúc côn cầu hay cũng là đang hỗ trợ sự sống còn của con người bởi vì nó là như vậy đấy. Nhưng chúng ta sẽ không đi vào vấn đề đó ngay bây giờ đâu.

G: Được thôi, nhưng nếu vậy thì chẳng phải chỉ cần bác bỏ những điều phản giá trị này là được rồi sao? Tại sao ta phải cần một hệ thống đạo đức bởi vì nó không chỉ là bác bỏ...

H: Bởi vì nếu như bạn không hành động, bạn sẽ chết. Có một câu nói rằng ‘đừng tự đâm vào ngực mình’, cái mà các tôn giáo muốn, hoặc, ít nhất hãy tự phê bình nghiêm khắc bản thân, hoặc, bạn biết đấy, đừng tự đấu tranh với bản thân, đừng tự đâm mình, nhưng có một điều khác quan trọng nói rằng ‘đừng chỉ ngồi đó mà hãy ra ngoài và sống đi’.

G: Chính xác.

H: Đó là những gì Chủ nghĩa khách quan nói.

G: Và vì vậy ta cần một hệ thống đạo đức.

H: Do đó, bạn cần một hệ thống nói rằng “Tôi phải làm gì? Làm thế nào để tôi quyết định cần phải làm gì?”

G: Và làm thế nào để ta bắt đầu với hệ thống đó? Ý tôi là đạo đức có nói cho ta biết rằng có những nghĩa vụ tôi phải làm hoặc không phải làm hay không? Kiểu như làm cách nào để ta bắt đầu tạo ra...

H: Vâng, bạn phải nhận ra rằng có 2 điều làm nảy sinh đạo đức. Tôi chỉ mới nêu một điều. Một là cuộc sống, rằng bạn phải sống. Hoặc là bạn không phải sống nhưng nếu bạn không sống thì bạn sẽ không...Nó không phải là bất kỳ quy tắc đạo đức nào khác cả, bạn biến mất. Nên, giống như là ‘cái chết không phải là một lối sống thay thế’. Chết là không hành động, là sự kết thúc, không phải là bạn nữa. Nhưng nếu bạn sống, thì để duy trì sự sống bạn cần phải hành động để đạt được một số thứ nhất định. Và vấn đề là những thứ đó là gì? Và tôi sẽ trang bị cho bản thân mình ra sao để đạt được những điều đó? Và những điều cụ thể gì tôi cần phải làm khi sống trong sự phân công lao động của xã hội mà đó sẽ là tôi, điều đó sẽ khiến cuộc đời tôi đáng sống? Bởi vì không nên bỏ qua hạnh phúc. Hạnh phúc là phần thưởng, hạnh phúc là trạng thái cảm xúc mà bạn cảm nhận được khi bạn đạt được những giá trị. Bạn đạt tới điều gì đó và bạn cảm thấy hạnh phúc và bạn thích bản thân mình, bạn biết đấy, và trong tâm lý học, đó là phần thưởng cho hành động thành công trên thế giới; và bạn không thể có hạnh phúc nếu bạn không hành động để đạt được điều gì đó. Vâng, nhưng điều gì? Chúng ta phải cung cấp nội dung nào đó về việc này, về cơ bản, đó là sự lựa chọn, sự lựa chọn nền tảng mà ta đã thảo luận trong một tập khác, đó là tư duy hoặc không tư duy.

G: Vâng.

H: Và trong Chủ nghĩa khách quan, Rand viết trong Atlas Shrugged: “Nếu như tôi nói theo cách của anh, tôi sẽ nói rằng chỉ có một lời răn đạo đức duy nhất đó là: Ngươi phải tư duy”. Chỉ có đạo đức mới là việc được chọn lựa, không phải việc bị ra lệnh. Do đó, bạn có một lựa chọn. Nếu bạn muốn sống, bạn phải khơi dậy tâm trí mình. Trí óc của bạn..., đối với con người, trí óc là trí tuệ, là tư duy khái niệm về sự hiểu biết, giống như độ nhạy khứu giác của một con chó, hay móng vuốt của một con mèo vậy. Bạn biết đấy, nó là phương thức tồn tại thiết yếu, cách anh ta kiếm được thức ăn và bảo vệ mình chống lại bệnh tật và mọi thứ ta làm đều bắt nguồn từ tri thức, kiểu tri thức có được từ tư duy. Do vậy, đạo đức nói “hãy tư duy” và nó phân tích thành “tư duy về nhu cầu sinh tồn của mình, tư duy về việc bạn nên cư xử với người khác như thế nào, tư duy về những gì họ mang lại cho bạn và những gì bạn mang đến cho họ, tư duy về cách làm cho bạn trở thành con người bạn mong muốn. Đừng xem thường nghị lực của bạn. Tư duy về việc làm sao để bạn trở thành một con người tốt hơn, nghĩa là một người được trang bị đầy đủ hơn để tồn tại, có lý trí hơn”. Như khi ta có nói trong một tập khác vê cảm xúc, một trong những việc mà đạo đức nói với bạn là “xem xét về những cảm xúc của bạn. Bạn cảm thấy như thế nào? Tại sao bạn lại cảm thấy như vậy? Giống như ‘giờ, tôi có cái cảm giác khó chịu mơ hồ này, đó là gì? Tôi cảm thấy không thoải mái về điều gì? Tại sao? Nó nói cho tôi biết gì?’. Nên, bạn phải nghĩ về tâm hồn của chính bạn, tâm lý của bản thân bạn, tiềm thức của chính bạn, bạn muốn gắn cảm xúc vào đâu, và nghĩ về thế giới bên ngoài, và về những người khác, về việc làm sao để ưu tiên... một trong những điều khó khăn nhất đối với tôi đó là làm sao để ưu tiên thời gian. Giống như nhiều người khác, tôi có hàng triệu việc muốn làm nhưng không đủ thời gian để làm mọi thứ. Nên một phần của việc làm một người có đạo đức là suy nghĩ về việc ưu tiên và đưa ra một lựa chọn có ý thức.

G: Và ông quyết định phạm vi cần làm với thời gian của mình là gì?

H: Bạn phải chọn một số giá trị làm mục đích trung tâm cho mình. Đó là trình tự, là điều mà bạn cho rằng “vâng, là nó”, giống như, đối với tôi, đó là ‘nhà triết học’, công việc triết học của tôi được ưu tiên hàng đầu. Mọi thức khác phải phù hợp với nó và không giảm giá trị của nó. Và việc đó cung cấp cho bạn phạm vi thực hiện.

G: Và ông quyết định điều đó dựa trên..., chẳng hạn làm thế nào để ông chọn một điều gì đó là giá trị số một?

H: Đó là một câu hỏi thú vị bởi vì... bạn không chỉ hỏi về tôi không, mà còn về bất kỳ ai đúng không... G: Chính xác! Bởi vì tôi đang nghĩ về khán giả và rất nhiều người mà...Ví dụ, họ đi học đại học và họ học bất cứ chuyên ngành gì mà cha mẹ họ sẵn sàng trả học phí, những nghề nghiệp truyền thống thay vì nghĩ cho chính bản thân họ: “Không, mình muốn trở thành một phi hành gia” hoặc “Mình muốn trở thành một diễn viên múa ba lê”, ông biết đấy.

H: Đúng vậy, nó là một quá trình tự hỏi bản thân “Mình đã làm được gì?” Thử cho là bạn 20 hoặc 18 tuổi đi.

G: Tôi ước được vậy.

H: Ừm, khi bạn bắt đầu phải thực sự chọn chuyên ngành đại học, bạn tự hỏi bản thân mình, trước hết, ‘mình thích làm gì’ và ‘khi mình 60 tuổi thì mình sẽ đạt được điều gì, mình sẽ nói rằng mình đang có cuộc sống mình mong muốn?’ Thử tưởng tượng rằng: “Được rồi, giờ mình 60 tuổi và mình đã viết được 3 quyển sách triết học về chủ đề này và nó có làm mình hạnh phúc không hay mình sẽ cân nhắc đi theo chủ đề khoa học thần kinh mà mình không chuyên bằng. Nếu mình đã khám phá ra những điều này điều kia, liệu nó có làm mình hạnh phúc như vậy không?”

G: Đúng vậy.

H: Và câu trả lời là không, vậy thì, ‘điều gì tự nhiên thu hút tâm trí của mình’? Đối với tôi nó luôn là câu hỏi lớn nhất.

G: Nhưng làm sao ông có thể biết được điều đó ở tuổi 18 hay 20...

H: Bạn không nhất thiết phải biết.

G: Chính xác, kiểu như, ông có thể thích cái gì đó không có giá trị hoặc không bảo đảm, nghĩa là “Được rồi, tôi thích, tôi không biết nữa, tiệc tùng và say xỉn, được chứ? Vì vậy, tôi nên trở thành một người pha chế rượu”. Đó có thể là dòng suy nghĩ...

H: Thật ra mà nói thì đó không phải là một quá trình lý luận tồi đâu, nó cho bạn biết sự thật.

G: Đúng vậy.

H: Tôi sẽ thử nó.

G: Nhưng, vấn đề là làm sao để ông có thể có trong tấm bản đồ đó, cùng các mục tiêu khác với những gì ông thích, đó là giá trị hoặc có định-hướng-mục-đích so với những gì mà ông có thể thích nhưng nó không phải là điều có đạo đức. Đó là câu hỏi của tôi.

H: Mọi thứ đều có đạo đức nếu như nó hữu ích, nếu nó... và hữu ích ở đây có nghĩa là nó tạo ra một giá trị mà trước đó không có. Giờ thì, nếu bạn là một người pha chế rượu, bạn lấy những thứ từ chai này, chai kia rồi kết hợp chúng lại với nhau, tạo ra một món ngon hơn món trước đó, đúng không? Bạn đang pha chế thức uống. Nó có hiệu quả. Đó là đạo đức.

G: Được thôi.

H: Chỉ ngồi không, hút thuốc phiện thì không có đạo đức. Nó sẽ phá hủy tâm trí bạn. Và nó cũng không giúp bạn đạt được gì cả, không thành tựu được gì. Cầu thủ khúc côn cầu...

G: Vậy còn nhạc sĩ thì sao? Nếu ông hút thuốc phiện và sáng tác được một bài hát hay, vậy thì hành động đó trở thành hành động có đạo đức vì ông đã tạo ra điều gì đó có hiệu quả? H: Không, vì bạn đã thực hiện nó với cái giá phải trả là gây nguy hiểm cho sức khỏe tinh thần của bạn.

G: Nhưng mọi thứ ông làm đều sẽ có một cái giá phải trả nhất định bởi vì chúng ta, tất cả chúng ta đều...Chúng ta kiểu gì cũng sẽ chết thôi.

H: Đúng vậy, nhưng nếu bạn nghĩ rằng bạn phải hút thuốc phiện thì mới làm nhạc được thì bạn sẽ rơi vào tình huống khó xử. Nhưng bạn không cần. Đó là chuyện hoang đường. Bạn không cần phải hút; những người hút thuốc phiện, họ hút vì nó giúp dịu đi nỗi sợ hãi, giúp mang lại cho họ sự tự tin. Nó, bạn biết đấy, như là “dũng khí của cái chai”, bạn biết không, “dũng khí từ cái chai”.

G: Vâng. Dũng khí sau khi uống rượu, đúng vậy.

H: Dũng khí sau khi uống rượu. Và những cảm xúc đó không nhất thiết phải có. Những cảm xúc như vậy ở đó là vì bạn có những mâu thuẫn chưa được giải quyết, nên điều bạn cần làm là giải quyết vấn đề tâm lý của mình, chứ không phải là sử dụng thuốc phiện. Thuốc phiện chỉ làm sự việc ngày càng tệ hơn mà thôi. Và những nhạc sĩ nghiện thuốc đã chết ở tuổi 32, nên tôi không khuyến khích điều này đâu, cộng với việc nó sẽ làm lu mờ tâm trí bạn. Nhưng âm nhạc, tại sao âm nhạc lại hữu ích? Bạn tạo ra điều gì? Bạn tạo ra một... (chúng ta đang tiến tới phần cuối cùng của tập này) một nghệ thuật. Bạn tạo ra cảm giác về một thế giới đáng sống. Bạn tạo ra một cảm xúc tốt đẹp cho mình và cho người nghe, đó là một giá trị tâm lý cần thiết cho sức khỏe tinh thần của bạn, cần thiết để không còn những nỗi sợ hãi kia và sự căng thằng mà chúng ta đã nói đến. Vậy nên, sức khỏe tinh thần là một phần sức khỏe của bạn.

G: Đúng vậy.

H: Và âm nhạc, tôi không nói nó chỉ mang tính trị liệu mà nó còn là sự tận hưởng, niềm vui và đó là nguồn năng lượng của bạn - niềm vui. G: Nhưng làm sao ông có thể nói ‘điều đó nghe có vẻ không phải là nhiệm vụ’? Rằng ông đang làm những điều này vì nhiệm vụ của ông là phải sống, nhiệm vụ của ông là phải tư duy...

H: Không, đó không phải là nhiệm vụ của bạn vì bạn có thể kết liễu bất cứ lúc nào nếu bạn quyết định rằng nó không đáng.

G: Đúng vậy.

H: Nhưng tại sao bạn muốn thế? Nó xứng đáng, có lẽ vậy. Bạn nghĩ nó không đáng chỉ khi trong bạn có những giả thuyết đang đấu tranh lẫn nhau, làm cho bạn khổ sở và rồi bạn cần phải gặp bác sĩ tâm lý nếu như bạn không thể tự giải quyết được.

G: Nhưng có một phần khác trong câu trả lời của ông mà tôi cảm nhận được và đó là phần thưởng về lâu dài, có điều gì đó liên quan đến việc đo lường đâu là một giá trị, giá trị đạo đức. Nhưng ta có thể chết vào ngày mai, vậy tại sao ta lại chọn mọi thứ ta lựa chọn và nghĩ đến một chặng đường dài mà có thể sẽ không đến? Tại sao chúng ta lại định nghĩa đạo đức như là một thứ mà về lâu dài sẽ có kết quả tốt hơn nếu như ta không chắc chắn khi nào ta sẽ chết?

H: Nhưng tuổi thọ trung bình hiện tại là trên 80 ở những quốc gia thuộc thế giới thứ nhất5 , nên tại sao bạn lại nghĩ bạn sắp chết? Và cả những gì... đâu phải bạn đang đau đớn, đau đớn, đau đớn: “Ôi trời, mình phải luyện nhạc. Ôi trời, mình phải ra ngoài và chơi khúc côn cầu, nhưng mình biết là khi mình 80 tuổi, mình sẽ vô cùng hạnh phúc.”. Không phải vậy. Nếu bạn chọn thứ gì đó là điều tốt dài hạn (long-range good), gần như suốt cuộc hành trình, không phải tất cả mọi khoảnh khắc nhưng gần như toàn bộ cuộc hành trình, là những gì bạn muốn thực hiện, kiểu như bạn cảm thấy như bạn không thể từ bỏ nó.

G: Vâng. ta cũng tận hưởng cả hành trình, cả quá trình.

H: Vâng, đó là điều mà bạn nên tận hưởng. Bạn có thích được sống đúng với những gì bạn đang nói đến không? Chẳng hạn là một cầu thủ khúc côn cầu, bạn có muốn ra sân ngay cả khi trời lạnh và thực hiện những bài tập mà bạn phải làm và, để trở nên xuất sắc? Bạn có chấp nhận điều đó suốt đời hay bạn sẽ từ chối nó? Chẳng hạn đối với tôi, tôi sẽ nói không với trượt tuyết bởi vì trượt tuyết là 10 tiếng đồng hồ nhạt nhẽo chỉ để cho niềm vui 1 phút khi trượt xuống dốc mà thôi.

G: Đúng vậy. Hoặc như khi đi Disney World, ông xếp hàng chờ 3 tiếng chỉ để đi đi tàu lượn trong 2 giây thôi.

H: Đúng vậy. Vì vậy, hoàn toàn hợp lý khi nói: “Không, tôi không thích cuộc hành trình. Tôi chỉ thích cảm giác mạnh khi chèo thuyền vượt thác mà thôi.” Nhưng nhiều người lại rất thích chèo thuyền. Tôi thì thấy điều đó quá chán chỉ để đổi lại 15 giây “whoo6 ” khi bạn lên đến dốc. Nên tôi không đi chèo thuyền nữa. Vì vậy, điều đó dễ hiểu nhưng bạn nên làm công việc lý tưởng mà bạn mong muốn và không phải ai cũng tìm thấy điều này ngay lập tức cả.

G: Đúng vậy.

H: Và tôi có thể nói vài điều về công việc. Sự nghiệp mà bạn mong muốn là công việc mà họ sẽ trả tiền để bạn làm. Bạn hiểu ý tôi không? Bạn được trả tiền để làm việc đó bởi vì người khác coi trọng kết quả của việc bạn làm.

G: Vâng.

H: Nhưng bạn yêu thích nó và họ không thể nào khiến bạn từ bỏ nó. Đó là công việc lý tưởng. Không phải công việc nào cũng như vậy. Và cũng không phải ai cũng biết được nó là gì khi họ còn trẻ. Tôi có một người bạn tốt đã bỏ công việc ở nhà hát. Cô ta đã nghĩ rằng đó là sự nghiệp của mình nhưng cô ta nhận thấy nó quá bẩn thỉu. Mọi người thì say xỉn và môi trường xung quanh cũng rất tệ; cô ta khá thành công, ý tôi là, trên con đường trở thành một nhà sản xuất. Rồi cô ta quyết định làm một điều gì đó và cô ta không thể nghĩ ra gì hay hơn là trường luật. Rồi cô ta theo học trường luật và có một sự nghiệp rực rỡ. Cô ta tốt nghiệp hạng nhất, năm đầu tiên, cô ta đứng hạng nhất trong lớp ở Trường luật Brooklyn. Cuối cùng thì cô ta có công việc với mức lương hơn một triệu đô la một năm, được trả hơn một triệu đô la một năm và cô ta yêu công việc đó. Do đó, bất kỳ mục đích hiệu quả nào phù hợp với mức độ trí tuệ và kỹ năng thể chất của bạn nếu điều đó có liên quan, thì khi bạn đi sâu vào, nó sẽ trở nên thú vị. Bạn biết đấy, ngay cả khi nó dường như không như thế, nếu bạn không biết, không như kiểu “Tôi luôn biết rằng tôi muốn trở thành nhà triết học hay đại loại vậy”, hãy chọn ứng cử viên hợp lý nhất, thử bước vài bước trên con đường đó và xem nó có trở nên thú vị hơn không. Nếu không, bạn cũng không mất gì cả bởi vì những thứ bạn học được từ con đường đó sẽ được áp dụng trên con đường tiếp theo mà bạn chọn. Nên nó không giống như là, tôi luôn nghĩ là: “Ôi Trời ơi, nếu tôi, nếu tôi chọn thần kinh học mà lẽ ra tôi nên chọn triết học, thì tôi đã mất những năm tháng đó.” Nhưng không, bạn không mất gì cả. Bạn sẽ thu được kiến thức và kinh nghiệm và sự trưởng thành và chúng sẽ chuyển sang lĩnh vực mới. Tuy nhiên điều này đang đi khá xa với chủ đề nền tảng của đạo đức.

G: Và đó chính là điều mà tôi định nói. Trong tập tiếp theo, chúng ta sẽ nói nhiều hơn về đạo đức theo triết lý của Chủ nghĩa khách quan. Bởi vì những gì ta tóm tắt ngay bây giờ là: đạo đức là sự tự đối thoại với giá trị của chính bạn, với những gì bạn muốn làm, với mục tiêu của chính bạn, vì vậy, ta sẽ bỏ qua ý nghĩ nó là thứ được trao cho bạn một cách phi lý trí bởi một thế lực siêu nhiên hay quyền năng; cuối cùng kết luận rằng: đạo đức, đầu tiên và trước hết, là sự đối thoại với bản thân bạn, về những gì bạn muốn làm, về mục tiêu của bạn. Và trong tập tiếp theo, tôi muốn thảo luận về: một khi bạn đã chắc chắn điều đó rồi thì bạn sẽ cư xử với thế giới như thế nào?

H: Và để tôi đưa ra quan điểm nhằm nắm bắt điều đó vì đó là một tóm tắt tuyệt vời: Bạn sống trong nền khoa học hiện tại được 80 năm rồi, phải không? Sau 80 năm đó, sẽ không phải là 8000, không phải 8 triệu, không phải 8 tỉ, không phải 8 nghìn tỉ mà là số năm vô hạn không thể đếm được mà bạn không tồn tại; cũng như những năm trước khi bạn sinh ra, phải không? Vì vậy, bạn chỉ có một cuộc đời duy nhất thôi nên hãy sống cuộc đời đó đi! Bởi vì đó là mục đích tự thân và nếu như bạn tìm thấy điều gì mang lại phần thưởng thì nó sẽ làm bạn hạnh phúc, nó sẽ hiệu quả, nó sẽ làm bạn hạnh phúc, và bạn sẽ nói rằng nó xứng đáng.

G: Đúng vậy.

H: Ayn Rand đã làm được. Bà đã nói điều đó xứng đáng.

G: Cảm ơn, Harry. Cảm ơn vì cuộc phỏng vấn tuyệt vời này. Và cảm ơn mọi người đã theo dõi. Nếu các bạn muốn biết nhiều hơn về những chủ đề này, hãy nhớ rằng quyển “Đức hạnh của sự ích kỷ7 ” luôn sẵn để bạn tham khảo. Bạn có thể tìm thấy nhiều bài giảng trực tuyến, trên Học viện Ayn Rand và trong các tập tiếp theo, chúng tôi sẽ tiếp tục giới thiệu với các bạn về Triết học Chủ nghĩa Khách quan.

Nguồn: ReasonVN